10 CÔ GÁI ĐỒNG LỘC – MỘT TIỂU ĐỘI MÃI MÃI TUỔI ĐÔI MƯƠI

Một ngã ba trên tuyến đường vào Nam

Ngã ba Đồng Lộc nằm trên tuyến đường 15A, thuộc huyện Can Lộc, tỉnh Hà Tĩnh. Trong những năm kháng chiến chống Mỹ, đây là một nút giao thông đặc biệt quan trọng trên tuyến vận chuyển người và hàng hóa từ miền Bắc vào chiến trường miền Nam.

Chính vì vị trí ấy, Đồng Lộc trở thành một trong những trọng điểm bị không quân Mỹ đánh phá dữ dội.

Bom đánh xuống làm đường bị chia cắt.

Những lực lượng làm nhiệm vụ tại đây lại lao ra sửa chữa.

Trong số đó có bộ đội, công nhân giao thông, dân quân và hàng nghìn thanh niên xung phong.

Công việc diễn ra như một cuộc chạy đua: máy bay vừa rời đi, lực lượng bảo đảm giao thông lập tức có mặt. Hố bom được san lấp, bom nổ chậm được đánh dấu và xử lý, mặt đường được khôi phục để những đoàn xe tiếp tục hành trình.

Trong lực lượng ấy có Tiểu đội 4, Đại đội 552, Tổng đội TNXP 55.

Một tiểu đội gồm 10 cô gái.

Mười cô gái, người lớn nhất 24 tuổi

Tiểu đội trưởng là Võ Thị Tần, sinh năm 1944.

Cùng tuổi với chị còn có Tiểu đội phó Hồ Thị Cúc và Nguyễn Thị Nhỏ.

Dương Thị Xuân, Võ Thị Hợi sinh năm 1947; Nguyễn Thị Xuân sinh năm 1948; Trần Thị Hường, Hà Thị Xanh sinh năm 1949; Trần Thị Rạng sinh năm 1950.

Nhỏ nhất là Võ Thị Hà, sinh năm 1951.

Khi hy sinh, người nhiều tuổi nhất mới 24, người nhỏ nhất 17.

Họ đến từ những vùng quê khác nhau của Hà Tĩnh nhưng gặp nhau trong một đơn vị.

Nhiệm vụ của tiểu đội là bám trụ tại trọng điểm Đồng Lộc, san lấp hố bom, sửa đường, bảo đảm giao thông, hướng dẫn những đoàn xe vượt qua khu vực nguy hiểm.

Có những đêm, công việc kéo dài đến tận sáng.

Những cô gái tuổi mười tám, đôi mươi làm việc giữa tiếng máy bay, tiếng bom và những hố đất vừa bị cày xới.

Nhưng khi trở về lán, họ vẫn là những cô gái rất trẻ.

Nghệ sĩ nhiếp ảnh Văn Sắc – người từng sống cùng đơn vị để chụp ảnh trước khi 10 cô gái hy sinh – sau này kể lại rằng khi làm nhiệm vụ, các cô rất tích cực, còn trở về nơi ở lại “rất trẻ con”. Chứng kiến đồng đội ở những đơn vị khác hy sinh, họ cũng sợ, cũng có những đêm ôm nhau khóc, nhưng không ai xin rời nhiệm vụ.

Chính những chi tiết ấy cho thấy một Đồng Lộc khác phía sau những câu chuyện về lòng dũng cảm.

Những người làm nhiệm vụ ở đó không phải không biết sợ.

Họ chỉ lựa chọn tiếp tục công việc dù biết mình có thể không trở về.

Lá thư viết trước ngày hy sinh

Trong những kỷ vật còn lại của 10 cô gái có bức thư Tiểu đội trưởng Võ Thị Tần gửi về cho mẹ ngày 19/7/1968.

Đó là năm ngày trước khi chị hy sinh.

Giữa những ngày Đồng Lộc bị đánh phá ác liệt, cô gái 24 tuổi vẫn viết về nỗi nhớ mẹ, về những bài hát mới mình vừa học và nhờ mẹ gửi thêm giấy để ghi chép.

Bức thư không dài.

Nhưng nó cho thấy phía sau một Tiểu đội trưởng TNXP đang ngày đêm bám mặt đường vẫn là một người con gái nhớ gia đình, thích hát và giữ một cuốn sổ tay để chép những bài hát mình yêu thích.

Võ Thị Tần không biết đó sẽ là một trong những lá thư cuối cùng gửi về nhà.

Năm ngày sau, cả tiểu đội bước vào buổi làm nhiệm vụ cuối cùng.

Chiều 24/7/1968

Ngày 24/7/1968, máy bay Mỹ liên tục đánh phá khu vực Đồng Lộc.

Sau những đợt ném bom, Tiểu đội 4 được giao nhiệm vụ ra sửa đường.

Hố bom phải được san lấp nhanh để giao thông không bị gián đoạn.

10 cô gái mang theo cuốc, xẻng ra hiện trường.

Đến khoảng 16 giờ 30 phút, một đợt máy bay tiếp tục lao đến. Các cô chạy vào vị trí trú ẩn.

Một quả bom rơi sát khu vực căn hầm.

Khi tiếng bom ngừng, đồng đội chạy đến.

Không còn ai sống sót.

Chín người được tìm thấy.

Nhưng thiếu Hồ Thị Cúc.

Đồng đội tiếp tục đào bới, tìm kiếm.

Một ngày.

Rồi hai ngày.

Vẫn chưa thấy chị.

Phải đến ngày thứ ba, đồng đội mới tìm thấy Hồ Thị Cúc tại khu vực đồi Trọ Voi, cách nơi những người còn lại được tìm thấy một đoạn.

Chính trong những ngày tìm kiếm ấy, nhà thơ Yến Thanh – tên thật Nguyễn Thanh Bính, khi đó là cán bộ cùng đơn vị – đã viết bài thơ “Cúc ơi”.

Bài thơ ra đời không phải nhiều năm sau chiến tranh, mà ngay trong những ngày đồng đội đang tìm người nữ Tiểu đội phó.

Từ đó, “Cúc ơi” trở thành một trong những tác phẩm được nhắc đến nhiều nhất khi nhớ về Đồng Lộc.

Bức ảnh trước ngày 24/7

Một kỷ vật đặc biệt khác còn lại là bức ảnh về những nữ TNXP tại Đồng Lộc của nghệ sĩ nhiếp ảnh Văn Sắc.

Ông đã ở cùng đơn vị trong ba ngày để ghi lại cuộc sống và công việc của những cô gái.

Trong ký ức của người phóng viên chiến trường, họ vừa là những TNXP có thể lao ra mặt đường giữa đêm để dẫn xe, vừa là những cô gái trẻ vẫn biết sợ bom, biết khóc khi chứng kiến đồng đội hy sinh.

Văn Sắc rời Đồng Lộc.

Khoảng 20 ngày sau, ông nghe tin 10 nữ TNXP thuộc Tiểu đội 4, Đại đội 552 hy sinh.

Ông nhận ra đó chính là những cô gái mình vừa gặp và chụp ảnh.

Bức ảnh sau này trở thành một trong những hình ảnh đặc biệt về 10 cô gái Đồng Lộc trước ngày họ hy sinh.

Mười ngôi mộ dưới chân đồi

Sau chiến tranh, tên tuổi 10 nữ TNXP tiếp tục gắn với Đồng Lộc.

Ngày 27/7/1990, phần mộ của các chị được quy tụ về khu vực nơi tiểu đội đã hy sinh.

Ngày nay, tại Khu di tích Ngã ba Đồng Lộc, 10 ngôi mộ nằm cạnh nhau dưới chân đồi.

Võ Thị Tần.

Hồ Thị Cúc.

Nguyễn Thị Nhỏ.

Dương Thị Xuân.

Võ Thị Hợi.

Nguyễn Thị Xuân.

Trần Thị Hường.

Hà Thị Xanh.

Trần Thị Rạng.

Võ Thị Hà.

Mười cái tên.

Mười người con gái.

Một tiểu đội không còn ai trở về sau buổi chiều 24/7/1968.

Nhưng Đồng Lộc cũng không chỉ có câu chuyện của riêng 10 cô gái. Đây từng là nơi hàng nghìn bộ đội, TNXP, công nhân giao thông, dân quân và người dân cùng tham gia giữ đường, bảo đảm cho những chuyến xe hướng về chiến trường.

10 cô gái Tiểu đội 4 trở thành những gương mặt tiêu biểu của cả một lực lượng tuổi trẻ từng sống và làm nhiệm vụ tại trọng điểm ấy.

Mãi mãi tuổi đôi mươi

Hơn nửa thế kỷ đã trôi qua, điều khiến câu chuyện 10 cô gái Đồng Lộc vẫn có sức lay động có lẽ không chỉ nằm ở sự hy sinh của cả một tiểu đội.

Đó còn là tuổi của họ.

Người lớn nhất 24.

Người nhỏ nhất 17.

Họ có những cuốn sổ chép bài hát.

Có những lá thư gửi về cho mẹ.

Có những lúc sợ hãi khi bom rơi.

Có những đêm ôm nhau khóc khi đồng đội hy sinh.

Nhưng sáng hôm sau, khi đường bị bom đánh hỏng, họ lại cầm cuốc, xẻng ra mặt đường.

Bởi những đoàn xe vẫn đang chờ đi qua.

Chiều 24/7/1968, nhiệm vụ ấy dừng lại đối với cả 10 người.

Không ai trong Tiểu đội 4 trở về sau trận bom cuối cùng.

Nhưng con đường qua Đồng Lộc tiếp tục được nối lại. Những đoàn xe tiếp tục đi về phía Nam.

Còn 10 cô gái ở lại dưới chân đồi, bên chính con đường mà họ từng ngày gìn giữ.

Một tiểu đội gồm 10 cô gái – người lớn nhất 24 tuổi, người nhỏ nhất 17 tuổi – từ đó mãi mãi ở tuổi đôi mươi.