10. TRẦN VĂN LAI – NGƯỜI GIỮ NHỮNG CĂN HẦM BÍ MẬT GIỮA LÒNG SÀI GÒN

Giữa những năm tháng chiến tranh khốc liệt, khi Sài Gòn trở thành một trong những địa bàn trọng yếu của cuộc chiến, có một người chiến sĩ không thường xuyên xuất hiện với khẩu súng trên tay. Ông khoác lên mình bộ quần áo của một nhà thầu khoán, đi lại giữa phố phường đông đúc, nhưng phía sau vẻ ngoài bình dị ấy là một nhiệm vụ đặc biệt: xây dựng cơ sở, vận chuyển và cất giấu vũ khí cho lực lượng Biệt động Sài Gòn.

Đó là Trần Văn Lai, còn được biết đến với bí danh Năm Lai, Năm U.SOM, hoạt động dưới vỏ bọc Mai Hồng Quế.

Ông sinh năm 1920 tại Vũ Đông, Thái Bình. Từ những năm đầu kháng chiến, ông đã tham gia hoạt động cách mạng. Sau Hiệp định Genève năm 1954, ông được tổ chức giao nhiệm vụ ở lại Sài Gòn hoạt động bí mật.

Chiếc áo nhà thầu và nhiệm vụ bí mật

Ở chiến trường, người lính có thể mang quân phục, cầm súng và chiến đấu công khai.

Nhưng giữa lòng thành phố do đối phương kiểm soát, một chiến sĩ biệt động phải biết cách hòa mình vào cuộc sống thường ngày.

Trần Văn Lai chọn cho mình một vỏ bọc là nhà thầu khoán. Công việc xây dựng và trang trí nội thất giúp ông có lý do hợp pháp để đi lại, giao tiếp và tiếp cận nhiều địa điểm quan trọng ở Sài Gòn.

Có thời điểm, công việc của ông đưa ông đến những nơi đặc biệt như Dinh Độc Lập và các cơ quan của Mỹ. Chính vỏ bọc ấy tạo điều kiện để ông thu thập thông tin, xây dựng cơ sở và thực hiện những nhiệm vụ mà người hoạt động bí mật khó có thể làm nếu không có một thân phận hợp pháp.

Nhưng phía sau những công trình xây dựng tưởng như bình thường lại là một công việc vô cùng nguy hiểm.

Ông bí mật mua nhà, xây dựng cơ sở và đào những căn hầm ngay dưới lòng thành phố.

Những căn hầm không được phép lộ ra

Một căn hầm được xây dựng tại khu vực 287/70 Nguyễn Đình Chiểu là một trong những cơ sở quan trọng gắn với tên tuổi Trần Văn Lai.

Đất được đào từng chút một. Vật liệu được đưa vào âm thầm. Mọi hoạt động đều phải được tính toán cẩn thận để không gây nghi ngờ.

Bên dưới căn nhà bình thường ấy là kho vũ khí phục vụ lực lượng Biệt động Sài Gòn. Các tư liệu ghi nhận hệ thống hầm do ông xây dựng từng chứa hơn hai tấn vũ khí, góp phần chuẩn bị cho những hoạt động lớn, đặc biệt trong Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân năm 1968.

Điều đáng nói là những căn hầm ấy nằm ngay giữa khu dân cư.

Trên mặt đất là cuộc sống đời thường.

Người dân đi lại.

Những căn nhà vẫn mở cửa.

Xe cộ vẫn chạy trên đường phố.

Còn dưới lòng đất là những kho vũ khí được giữ bí mật tuyệt đối.

Chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể khiến cả cơ sở bị phá vỡ.

Những chuyến xe trong đêm

Chiếc xe Volkswagen mang biển số EL-6899 cũng trở thành một phần đặc biệt trong câu chuyện của Trần Văn Lai.

Với vỏ bọc một nhà thầu, ông có thể sử dụng chiếc xe để đi lại trong thành phố. Nhưng đằng sau những chuyến đi tưởng như bình thường ấy là nhiệm vụ vận chuyển cán bộ, tài liệu và vũ khí phục vụ cách mạng.

Báo Nhân Dân ghi nhận chiếc xe này được Trần Văn Lai sử dụng trong thời gian hoạt động tại Sài Gòn - Gia Định những năm 1963–1968 và hiện được lưu giữ tại Bảo tàng tỉnh Thái Bình.

Mỗi chuyến đi là một lần đối mặt với hiểm nguy.

Bên ngoài là một người làm ăn bình thường.

Bên trong là một chiến sĩ đang thực hiện nhiệm vụ.

Ông phải giữ cho cuộc sống của mình càng bình thường càng tốt, bởi chỉ cần một dấu hiệu bất thường, tất cả có thể bị phát hiện.

Sau mùa xuân năm 1968

Tết Mậu Thân năm 1968 là một dấu mốc quan trọng trong cuộc đời hoạt động của Trần Văn Lai.

Những căn hầm, những cơ sở bí mật và những chuyến vận chuyển trước đó đã góp phần bảo đảm hậu cần cho lực lượng Biệt động Sài Gòn thực hiện nhiệm vụ.

Sau những trận đánh, hoạt động của mạng lưới biệt động dần bị đối phương phát hiện. Trần Văn Lai bị truy bắt. Ông phải rời Sài Gòn theo sự phân công của tổ chức và tiếp tục hoạt động.

Sau đó, ông bị bắt và bị giam giữ cho đến năm 1975.

Chiến tranh kết thúc.

Người chiến sĩ năm xưa trở về với cuộc sống đời thường.

Nhưng những gì ông đã trải qua vẫn còn nằm lại trong ký ức.

Một cuộc đời thầm lặng

Trần Văn Lai không phải là người thường xuyên xuất hiện trên những trang sử với những trận đánh trực diện.

Chiến công của ông nằm trong những điều thầm lặng:

Một căn nhà được giữ bí mật.

Một căn hầm được đào trong nhiều tháng.

Một chuyến xe vượt qua những trạm kiểm soát.

Một kho vũ khí được bảo vệ giữa lòng thành phố.

Một thân phận được giữ kín qua nhiều năm.

Những điều tưởng như nhỏ bé ấy, khi kết nối lại, đã trở thành một phần quan trọng trong hoạt động của lực lượng Biệt động Sài Gòn.

Sau ngày đất nước thống nhất, những hiện vật gắn với cuộc đời hoạt động của ông được lưu giữ. Chiếc xe từng phục vụ ông trong những năm chiến tranh nay trở thành hiện vật lịch sử tại Bảo tàng tỉnh Thái Bình.

Trần Văn Lai qua đời năm 2002. Năm 2015, ông được Nhà nước truy tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.