11. LÝ LỊCH DI TÍCH CĂN CỨ NÚI MUM

LÝ LỊCH DI TÍCH

1. Tên gọi di tích: CĂN CỨ NÚI MUM

Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ cứu nước, Làng Mum, xã Long Môn nói chung và núi Mum nói riêng là căn cứ địa cách mạng của quân và dân ta. Đây là nơi quân và dân ta trồng các loại cây mì, tỉa lúa rẫy, tỉa bắp, khoai lang và chăn nuôi. Chính đây là nơi cung cấp lương thực chính cho cách mạng ta hoạt động.

Từ năm 1945 đến trước ngày Giải phóng huyện Minh Long (17/8/1974), núi Mum nói riêng và xã Long Môn nói chung là căn cứ địa hoạt động cách mạng nơi đóng trú của cơ quan Đảng bộ, chính quyền và bộ đội huyện Minh Long. Ngoài lực lượng cách mạng của huyện Minh Long, đây còn là nơi các đơn vị khác hoạt động cách mạng như: Bộ đội C28, Tông Đoàn, Bộ đội hậu cần (sản xuất và tiếp tế lương thực) và nhiều đơn vị khác. Đặc biệt trong khoảng thời gian từ tháng 01/1965 đến khi hoàn toàn thống nhất, căn cứ núi Mum còn là nơi đóng trú, hoạt động thường xuyên của các đồng chí trong Ban Thường vụ Tỉnh ủy như: Trần Kiên, Phạm Thanh Biền, Lê Tấn Tỏa, Võ Trọng Nguyễn, Đoàn Nhật Nam.

Núi Mum cũng là nơi nhân dân xã Long Môn kiên cường bám trụ và ẩn nấp khi có phi pháo, máy bay địch đến bắn phá.

2. Địa điểm phân bố và đường đến di tích

Căn cứ núi Mum nằm ở thôn Làng Trê, xã Long Môn, huyện Minh Long, tỉnh Quảng Ngãi.

Khách tham quan có thể đi đến di tích Căn cứ núi Mum bằng phương tiện ô tô hoặc xe máy. Từ trung tâm thành phố Quảng Ngãi đi về hướng Tây Nam theo đường Nguyễn Công Phương lên đường Tỉnh lộ 624 đi Quảng Ngãi - Nghĩa Hành - Minh Long khoảng 40km là đến trung tâm huyện lỵ Minh Long. Từ trung tâm huyện Minh Long tiếp tục đi về hướng Tây khoảng 20km là đến xã Long Môn. Di tích Căn cứ núi Mum nằm ở sườn núi phía Tây của núi Mum thuộc thôn 3 thôn (Làng Trê, Làng Ren, Cà Xen) cách Ủy ban nhân dân xã Long Môn khoảng 2 giờ đồng hồ đi bộ.

3. Phân loại di tích

Di tích Căn cứ núi Mum thuộc loại di tích lịch sử.

4. Sự kiện, nhân vật lịch sử, đặc điểm của di tích

Trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, Đảng ta rất coi trọng việc xây dựng căn cứ địa cách mạng, xem đó là chỗ đứng chân, chỗ dựa để xây dựng và phát triển lực lượng vũ trang. Đồng thời biến những căn cứ cách mạng thành hậu phương tại chỗ, làm bàn đạp tấn công địch. Trên địa bàn huyện Minh Long, di tích Căn cứ núi Mum là một trong những số đó. Căn cứ này từng là chỗ dựa tin cậy, là nơi đứng chân của Đảng bộ và Nhân dân huyện Minh Long trong suốt hai cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược đến ngày giải phóng hoàn toàn huyện Minh Long (17/8/1974).

Nhận rõ tầm quan trọng của căn cứ địa - hậu phương ở vùng rừng núi, đồng thời chấp hành Nghị quyết của Khu ủy (tháng 2/1961) và chủ trương của Tỉnh ủy Quảng Ngãi đề ra tại cuộc họp ở Trà Niêu - Trà Bồng (tháng 6/1961) "Về việc tiếp tục đẩy mạnh củng cố, xây dựng miền núi thành căn cứ địa cách mạng …”, Đảng bộ huyện Minh Long một mặt củng cố các chi bộ Đảng ở xã, chuyển hướng hình thức và phương hướng đấu tranh; mặt khác ta khẩn trương xây dựng căn cứ địa cách mạng thuộc xã Long Môn trong đó lấy núi Mum (Làng Mum, xã Long Môn) làm chỗ đứng chân của cơ quan lãnh đạo của huyện, bộ đội huyện nhằm phát triển lực lượng cách mạng tiến tới xây dựng bàn đạp xuống đồng bằng, giữ vững và mở rộng vùng giải phóng.

Thực hiện nghiêm túc chủ trương của Tỉnh uỷ về việc xây dựng vùng căn cứ vững mạnh toàn diện, trở thành hậu cứ vững chắc để tấn công địch ở phía trước, Đảng bộ Minh Long được giữ vững và phát triển vững mạnh cả về kinh tế, chất y tế, văn hoá, xã hội: diện tích ruộng cấy 1 vụ lên thành 2 vụ, cải tiến canh tác, nâng cao năng suất và sản lượng. Đi đôi với sản xuất, các xã còn mở lớp học cho con em trong vùng căn cứ,... Từ năm 1962, từng bộ phận cơ quan của Tỉnh uỷ, Tỉnh đội, Ban Tuyên huấn, Trường Đảng, Ban Tổ chức, Ban An ninh tỉnh, Huyện ủy Tư Nghĩa... lần lượt đến đóng tại các xã vùng căn cứ ở Minh Long, được Nhân dân hết lòng bảo mật nên tuyệt đối an toàn. Qua thử thách, Đảng bộ Minh Long xứng đáng giữ vị trí tiền phong trong phong trào cách mạng, xây dựng hậu thế cứ kháng chiến, đóng góp đáng kể vào phong trào chung của tỉnh.

Được sự hỗ trợ của đơn vị 299, bộ đội huyện và du kích xã thôn tại chỗ tuy ít người, ít súng nhưng liên tục thời kỳ 1960 - 1965 vẫn tổ chức nhiều đợt tấn công tiêu hao, tiêu diệt sinh lực địch, bảo vệ vững chắc vùng căn cứ (đầu năm 1965, Minh Long có trên 3.000 dân giải phóng).

Đầu năm 1966, để thực hiện mục tiêu “Tìm diệt Việt Cộng - Bình định Minh Long”, giải toả áp lực Cộng sản ở mạn Tây Nam thị xã Quảng Ngãi, địch tăng cường lực lượng quân sự, xua quân chiếm lại quận lỵ Minh Long. Địch thường xuyên đồn trú ở Minh Long 4 Đại đội Bảo an, 2 Trung đội Biệt kích, 1 Trung đội Trường Sơn, 7 Trung đội Dân vệ và Nghĩa quân, 1 Đại đội Thanh niên tân trang, từ 20 - 40 tên Mỹ xâm lược; 6 khu dồn và ấp chiến lược mang tên “ấp tân sinh”, “ấp đời mới” được dựng lên để giam lỏng dân Minh Long; chúng lập các điểm chủ chốt tại Gò Mỹ (nay là sân bay Minh Long thuộc Thôn Ba, xã Long Hiệp), tại Long Môn chúng đóng quân ở 05 điểm gồm: Wan Ca Eo (núi Gò Eo), Wan V’Lăng (Núi Lăng), Wan Tuân (Gò Tuấn), Wan Ta Lổ (Núi Ta Lố) và Wan Y La (Núi Y La)... nhằm cố xây dựng một cụm cứ điểm tiền tiêu bảo vệ cho thị xã Quảng Ngãi.

Trước tình hình đó, theo sự chỉ đạo của Tỉnh ủy, Huyện ủy Minh Long phát động phong trào 4 bám: “trên bám dưới, Đảng bám dân, dân bám ruộng rẫy để sản xuất, du kích bám đánh địch”; xây dựng phong trào 3 vững mạnh ở vùng căn cứ: “vững mạnh về chính trị, vững mạnh về du kích chiến tranh, vững mạnh về sản xuất”... Đảng bộ Minh Long quyết định chọn núi Mum thành căn cứ chiến lược, nơi đóng trú của cơ quan lãnh đạo và ban ngành trong huyện, gồm:

1. Nơi đóng trú của cơ quan Huyện ủy, nơi làm việc của lãnh đạo Huyện ủy.

2. Nơi đóng trú của bộ đội huyện.

3. Nơi đóng trú của Bệnh xá huyện.

4. Nơi đóng trú của du kích và Nhân dân xã Long Môn.

Trong đó, nơi đóng trú của Huyện ủy là trung tâm căn cứ luôn đảm bảo sự liên lạc cũng như sự chỉ đạo của Thường vụ Huyện ủy đối với các cơ quan tham mưu của huyện đóng xung quanh.

Những năm 1967 đến năm 1970 Mỹ ném bom, tổ chức những trận hành quân và bắn phá dữ dội vào địa phận xã Long Môn, chúng huy động máy bay B52, bay từng đoàn, mỗi đoàn 3 - 4 tốp mỗi tốp 3 chiếc bất ngờ ném bom thả xuống Núi Mum và những nơi mà chúng nghi là có bộ đội ta hoạt động, còn tại các điểm họ đóng quân chúng sử dụng pháo 105, 155mm bắn phá dữ dội, tiếng nỗ gầm rú, đá bay, đinh tai nhức óc, sau đó cùng với bọn quân Ngụy chúng hành quân theo từng đường núi, lối mòn và sẵn sàng nhả đạn, đốt cháy vào từng nóc nhà, người dân, con trâu và nhiều gia súc, gia cầm khác... Chính nhờ núi Mum với nhiều cây cao, đá to có nhiều hang nhỏ và vừa che chở, bảo vệ nên quân và dân ta tránh được bom đạn của Mỹ - Ngụy, quân và dân ta vẫn tồn tại và hoạt động bình thường. Khắc phục khó khăn, Đảng bộ Minh Long được giữ vững và củng cố vững chắc hơn, lực lượng bộ đội huyện phát triển lên 2 trung đội.

Tính chung, trong chiến lược “chiến tranh cục bộ” của đế quốc Mỹ 1965 - 1968, dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ, quân dân Minh Long đã đánh gần 90 trận lớn nhỏ, loại khỏi vòng chiến gần 1.000 tên địch, trong đó trên 400 tên bị diệt (có 81 tên Mỹ), bắn rơi 3 máy bay, bắn hỏng 2 chiếc khác. Tuy chiến tranh ác liệt, trên 2.000 dân vẫn trụ bám vững chắc ở vùng căn cứ, phá hỏng thế kèm kẹp của địch, giành chính quyền, làm chủ hơn 1.000 dân, chỉ còn khoảng 3.000 dân bị địch kẹp.

Năm 1968, Minh Long đã tiến hành bầu cử Hội đồng nhân dân và Uỷ ban nhân dân Cách mạng huyện, đồng chí Nguyễn Đức Thịnh, Uỷ viên Ban Thường vụ Huyện uỷ được cử làm Chủ tịch Uỷ ban nhân dân Cách mạng huyện Minh Long. Dưới sự lãnh đạo của Đảng bộ tỉnh, Đảng bộ, quân và dân Minh Long có nhiều tiến bộ, góp phần xây dựng căn cứ địa cách mạng của tỉnh, vùng căn cứ núi Mum là khu vực “bất khả xâm phạm” của cách mạng tỉnh nhà, vì thế căn cứ núi Mum không những là nơi đóng trú của cơ quan Huyện ủy, bộ đội huyện Minh Long mà còn là điểm đóng trú của các đơn vị cách mạng: Bộ đội C28, Tông Đoàn, Bộ đội hậu cần (sản xuất và tiếp tế lương thực) và nhiều đơn vị khác đến đóng trú vài hôm rồi chuyển hoạt động chổ khác, trong đó cũng từng có một thời gian Tỉnh uỷ Quảng Ngãi, đơn vị 299 đóng trú ở đây.

Giai đoạn từ năm 1969 - 1974, Huyện uỷ Minh Long chủ trương: “Động viên toàn Đảng bộ và quân dân trong huyện kiên quyết bảo vệ và xây dựng vùng căn cứ địa vững mạnh... thực hiện phong trào cán bộ bám dân, giữ dân, du kích và bộ đội bám đánh địch, dân bám ruộng rẫy đẩy mạnh sản xuất...” kiên quyết đánh bại chiến lược “Việt Nam hoá chiến tranh” của đế quốc Mỹ, giải phóng Minh Long.

Đúng 5 giờ 30 phút sáng ngày 17/8/1974 tất cả hoả lực của ta đồng loạt khai hoả tấn công các chốt điểm của địch, chỉ trong vòng chưa đầy 10 giờ chiến đấu, đến 14 giờ cùng ngày ta chiếm lĩnh và làm chủ toàn bộ quận lỵ Minh Long, tiêu diệt và làm tan rã toàn bộ 4 Đại đội Bảo an, 2 Trung đội Cộng hoà, 2 Trung đội Biệt kích, 1 Trung đội Pháo binh, 12 Trung đội Dân vệ của địch, loại khỏi vòng chiến 588 tên, thu 468 súng các loại, 11 tấn đạn pháo, cối và nhiều phương tiện chiến tranh khác, giải phóng khoảng 5.000 đồng bào.

Huyện Minh Long là huyện được hoàn toàn giải phóng khá sớm trong tỉnh Quảng Ngãi. Ngày 17/8/1974 đã ghi một dấu son chói lọi trong lịch sử cách mạng của Đảng bộ, quân và dân huyện Minh Long. Các lực lượng vũ trang cách mạng huyện Minh Long được cấp trên tặng Huân chương Huân công hạng nhì.

Chiến công vang dội của Đảng bộ, quân và dân Minh Long thể hiện rõ ý chí kiên cường bất khuất và sự vận dụng đúng đắn sáng tạo chủ trương đường lối của Trung ương Đảng, Quân khu V và Tỉnh ủy Quảng Ngãi về việc “xây dựng miền núi thành căn cứ địa cách mạng, xây dựng chỗ dựa lâu dài cho phong trào cách mạng”, khẳng định lòng tin yêu, cưu mang che chở của Nhân dân Long Môn - Minh Long đối với Đảng trong việc xây dựng, củng cố và bảo vệ vững chắc căn cứ núi Mum, một căn cứ mà khi nhắc đến bọn Mỹ - Nguỵ đã khiếp hồn bay vía, mỗi lần chúng hành quân là chúng đều có người chết, ít nhất cũng là năm bảy người, còn không thì cũng phân nữa số quân.

5. Khảo tả di tích

Căn cứ núi Mum là căn cứ rất quan trọng được Đảng bộ, quân và dân Minh Long nói chung, nhân dân xã Long Môn nói riêng chọn làm nơi hoạt động cách mạng và là căn cứ vững chắc trong quá trình đấu tranh và bảo vệ chính quyền nơi đây. Bởi Núi Mum là ngọn núi cao nhất huyện với độ cao khoảng 1.085m, ở phía tây của huyện.

Núi Mum có diện tích rộng lớn, vị trí giáp với các huyện Ba Tơ (phía Tây), Sơn Hà (phía Bắc). Từ núi Mum có thể tiến về đồng bằng Quảng Ngãi theo hai hướng: hướng về huyện Minh Long và hướng về huyện Ba Tơ. Căn cứ núi Mum có địa hình hiểm trở cây cối um tùm bao phủ, ở phía Tây có nhiều ghềnh đá to và dốc đứng, hình thành nên nhiều hang đá nhỏ, trong đó có một hang khá lớn, người địa phương gọi là Cớp Ha Mét (hang Dơi) có độ rộng chừng khoảng 4m, dài 8m, sâu gần khoảng 02m, cửa hang ra vào rộng khoảng 1m; một hang nằm ở sườn Đông, người địa phương gọi là Cớp Goi Moang (hang Ngọn Moang) có độ rộng chừng khoảng 02m, dài khoảng 12m, sâu khoảng 3,5m, trên cửa hang rộng khoảng 1,7m, trong hai hang đều có một mạch nước nhỏ bằng ngón tay cái chảy từ khe đá ra và đó chính là nguồn nước duy nhất cung cấp cho ta đủ uống và nấu ăn. Trước cửa hang bộ đội và dân ta làm một cái nhà dài khoảng 18m và rộng 3,7m, vật liệu chủ yếu bằng cây, dây rừng và lấy lá cây để làm mái. Chính ngôi nhà đó là nơi ăn ở, sinh hoạt và làm việc của cơ quan Huyện ủy, của lãnh đạo Huyện ủy. Cách đó một khoảng vài trăm mét lá các cơ quan khác đóng trú như bệnh xá, du kích và nhân dân xã Long Môn... bộ đội huyện đóng cách cơ quan Huyện ủy khoảng hơn 1 km, ở một khoảng đất rộng, bằng phẳng gần sát chân núi Mum. Những khi Địch bắn pháo hay ném bom dữ dội thì ta khẩn trương vào trong hang và đợi đến khi nghe hết tiếng nổ gầm rú của bom, pháo thì lại chui ra và cứ như thế chẳng gây tổn thất hay thiệt hại gì cho ta.

6. Giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thẩm mỹ của di tích

Căn cứ núi Mum là nơi ghi dấu sự kiện tiêu biểu trong trang sử đấu tranh cách mạng của Đảng bộ, quân và dân Minh Long. Được sự chỉ đạo Đảng, các đồng chí Huyện uỷ đã kiên cường bám trụ vì sự nghiệp đấu tranh cho độc lập tự do của tổ quốc, giải phóng hoàn toàn Miền Nam thống nhất đất nước.

Căn cứ núi Mum còn được gọi là “cơ sở lòng dân” đã minh chứng cho lòng yêu nước, sự cưu man, tin yêu không chỉ riêng của nhân dân Làng Mum, xã Long Môn mà còn của quần chúng nhân dân miền Thượng đối với Đảng và đã góp phần xứng đáng vào thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước do Đảng lãnh đạo.

Căn cứ núi Mum còn có giá trị giáo dục, bồi dưỡng truyền thống cách mạng, truyền lại niềm tin ý chí cho thế hệ hôm nay và mai sau về tinh thần chịu đựng thử thách gian khổ, sẵn sàng hy sinh cho cách mạng, kiên trì trụ bám chiến đấu bảo vệ quê hương, bảo vệ Đảng của quân dân Long Môn trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Từ đó nâng cao lòng tự hào cho thế hệ trẻ về tuyền thống đấu tranh cách mạng, ra sức học tập xây dựng quê hương Long Môn, Minh Long ngày càng ấm no, hạnh phúc đáp ứng hoài bão của các thế hệ cha anh đã sống, chiến đấu cho độc lập, tự do và hạnh phúc của quê hương.

7. Thực trạng bảo vệ và phát huy giá trị di tích

Di tích này chưa có trong danh mục kiểm kê di tích của tỉnh Quảng Ngãi và chưa được lập hồ sơ xếp hạng công nhận là di tích lịch sử văn hoá cấp tỉnh. Hiện nay di tích Căn cứ núi Mum chỉ còn tồn tại các hang đá - là nơi cán bộ và Nhân dân ẩn nấp khi có máy bay địch và phi pháo; Còn toàn bộ các điểm đóng trú của cơ quan, nhà ở, nhà sinh hoạt... do tính chất nhà tạm bằng tranh tre và trải qua thời gian dài nên các điểm di tích này chỉ còn tồn tại dưới dạng địa điểm lịch sử.

Do di tích Căn cứ núi Mum chưa được lập hồ sơ xếp hạng là di tích lịch sử cấp tỉnh cho nên Ủy ban nhân dân huyện, Phòng văn hoá thông tin huyện Minh Long, Ủy ban nhân xã Long Môn chưa có cơ sở pháp lý để đề xuất chủ trương và lập phương án bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử của di tích trên.

8. Phương hướng bảo vệ và phát huy giá trị di tích

Để tạo lập sự cân bằng giữa phát triển kinh tế với bảo vệ di tích, Ủy ban nhân dân xã Long Môn dự kiến khoanh vùng các điểm liên quan đến căn cứ núi Mum như khu vực hang Dơi, nhà làm việc của Huyện uỷ, bệnh xá, nơi đóng trú của bộ đội huyện và các ban ngành khác... trên khu vực diện tích núi Mum nhằm bảo vệ nguyên trạng cảnh quan môi trường của di tích, trên cơ sở đó sẽ có điều kiện nghiên cứu phục hồi, tôn tạo nhằm phục vụ du khách đến nghiên cứu và tham quan.

Trước hết, cần tôn tạo bằng hình thức bia đài ghi lại nội dung sự kiện lịch sử ở ngay chân núi Mum hướng sát đường từ xã Long Môn đi Làng Ren nhằm giáo dục truyền thống yêu nước cho thế hệ hôm nay và mai sau.

- Đường đi vào di tích cần được sửa sang. Bảo vệ tuyệt đối các cây cổ thụ, cây ăn trái (dâu rừng, cam, trâm, mít...) trên đường vào di tích.

- Cung cấp những thông tin về những giá trị lịch sử của di tích góp phần giáo dục cách mạng cho thế hệ trẻ hôm nay và mai sau, qua đó huy động các tổ chức, cá nhân tham gia bảo vệ di tích.

- Ủy ban nhân dân xã Long Môn tổ chức tuyên truyền cho quần chúng nhân dân về địa điểm di tích nêu trên. Không xâm hại các khu vực cần được bảo vệ của di tích, nhằm bảo tồn nguyên trạng các yếu tố gốc của di tích. Cụ thể là không được khai thác đất, đá, chặt phá cây rừng khu vực có các yếu tố, điều kiện cấu thành tạo nên yếu tố gốc của di tích. Đồng thời bảo tồn đa dạng hoá sinh học và cảnh quan di tích các khu vực dân bảo vệ của di tích, gắn công tác bảo tồn phát huy giá trị của di tích với phát triển du lịch, tạo điều kiện đề Nhân dân hưởng lợi và thúc đẩy phát triển kinh tế địa phương.

- Quy hoạch và thiết kế chi tiết vị trí các hạng mục cần được đầu tư, tôn tạo. Đặc biệt có định hướng bảo vệ các hang đá để phát triển du lịch trên núi Mum. Đồng thời sẽ kết hợp phát triển du lịch dựa trên bản sắc văn hoá truyền thống của đồng bào dân tộc huyện Minh Long.

9. Kết luận

Di tích Căn cứ núi Mum là nơi ghi dấu những sự kiện lịch sử cách mạng quan trọng của Đảng bộ và nhân dân huyện Minh Long, góp phần giáo dục truyền thống đấu tranh cách mạng cho thế hệ trẻ hôm nay và mai sau, khơi dậy lòng tự hào dân tộc. Vì vậy, cần xếp hạng di tích cấp tỉnh cho di tích Căn cứ núi Mum để có cơ sở bảo tồn và phát huy giá trị trong quá trình phát triền kinh tế - xã hội của huyện Minh Long.

10. Tài liệu tham khảo

Ngoài việc khảo sát hiện trạng địa điểm di tích Căn cứ núi Mum, chúng tôi còn sử dụng các tư liệu sau đây:

1. Bộ chỉ huy Quân sự tỉnh Nghĩa Bình (1988), Quảng Ngãi lịch sử chiến tranh 30 năm (1945-1975), Nxb Tổng hợp Nghĩa Bình.

2. Ban chấp hành Đảng bộ tỉnh Quảng Ngãi (1999), Lịch sử Đảng bộ tỉnh Quảng Ngãi (1945 - 1975).

3. Ban chấp hành Đảng bộ huyện Minh Long (2000), Lịch sử đảng bộ huyện Minh Long (1930 - 1999).

4. Các nhân chứng:

- Ông Đinh Văn Lợi; Sinh năm 1942; người ở thôn Làng Trê, xã Long Môn, huyện Minh Long.

- Ông Đinh Văn Xú, sinh năm 1947 người ở Plây Tù Pa Rin, Thôn Làng Trê, xã Long Môn.

Người lập lý lịch

Nguyễn Kim Sơn