11. Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên – Ba tháng xoay chuyển tình thế trên tuyến Trường Sơn

Đầu năm 1967, Đại tá Đồng Sỹ Nguyên được giao làm Tư lệnh Đoàn 559, đồng thời đảm nhận cương vị Chính ủy và Bí thư Đảng ủy. Khi ấy, cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào giai đoạn quyết liệt. Chiến trường miền Nam cần một khối lượng người, vũ khí, đạn dược và lương thực ngày càng lớn, nhưng khả năng chi viện của tuyến Trường Sơn chưa đáp ứng được yêu cầu.

Trong mùa khô 1965–1966, Đoàn 559 từng tổ chức vận tải cơ giới tập trung với quy mô lớn hơn nhưng kết quả chưa đạt mong muốn. Đường hẹp, nhiều đoạn lầy lội, hệ thống chỉ huy còn phân tán, trong khi máy bay Mỹ đánh phá dữ dội. Xe và hàng hóa bị tổn thất, giao thông thường xuyên tắc nghẽn. Sau những khó khăn ấy, có ý kiến cho rằng nên quay lại phương thức gùi thồ chậm nhưng ít bị phát hiện hơn.

Đồng Sỹ Nguyên không phủ nhận những tổn thất, nhưng ông cho rằng quay lại vận chuyển thủ công không thể đáp ứng yêu cầu của chiến tranh quy mô lớn. Nếu chiến trường cần hàng vạn tấn vật chất mà tuyến đường chỉ dựa vào sức người và xe đạp thồ, khả năng chi viện sẽ luôn bị giới hạn. Vấn đề không nằm ở việc có tiếp tục vận tải cơ giới hay không, mà là phải tổ chức cơ giới theo phương thức nào.

Ngay sau khi nhận nhiệm vụ, ông cùng một số cán bộ đi khảo sát các binh trạm, tuyến đường và trọng điểm đánh phá. Thay vì chỉ nghe báo cáo tại sở chỉ huy, ông đến tận nơi xem mặt đường, tình trạng cầu cống, khả năng trú ẩn của xe và cách phối hợp giữa các lực lượng. Những địa danh như Văng Mu, Tha Mé, Cốc Mạc hay các cửa khẩu trở thành nơi người tư lệnh trực tiếp kiểm tra và trao đổi với chiến sĩ.

Qua thực tế, Đồng Sỹ Nguyên nhận ra tuyến Trường Sơn không thể chỉ được xem là một con đường vận tải. Đây là một chiến trường thực sự, nơi đối tượng tác chiến chủ yếu là không quân Mỹ. Muốn vận chuyển thành công, Đoàn 559 phải đồng thời biết mở đường, bảo vệ đường, đánh máy bay, sửa xe, cứu thương, bảo đảm thông tin và tổ chức kho hàng.

Ông cũng yêu cầu đánh giá đúng sức mạnh của đối phương. Không quân Mỹ có phương tiện hiện đại nhưng vẫn phải hoạt động theo quy luật về thời gian, thời tiết, mục tiêu và đường bay. Nếu nắm được quy luật ấy, bộ đội có thể tổ chức nghi binh, lựa chọn giờ chạy xe, bố trí lực lượng phòng không và sửa chữa đường ngay sau khi bom vừa dứt.

Một thay đổi quan trọng là tăng quyền chỉ huy trực tiếp của Bộ Tư lệnh đối với các binh trạm. Thông tin về đường sá, địch đánh phá, số lượng xe và hàng hóa phải được tổng hợp liên tục. Người chỉ huy không thể chờ đến cuối tuần mới biết một trọng điểm đã bị tắc từ nhiều ngày trước. Mỗi tình huống cần được phát hiện và xử lý ngay.

Đồng Sỹ Nguyên đồng thời củng cố quyết tâm cho cán bộ, chiến sĩ. Ông không giấu mức độ ác liệt, nhưng chỉ rõ rằng tuyến đường có thể hoạt động nếu các lực lượng tổ chức thành một thế trận thống nhất. Sự bình tĩnh của người chỉ huy giúp bộ đội vượt qua tâm lý dao động sau những tổn thất.

Chỉ sau khoảng ba tháng trên cương vị Tư lệnh, Đồng Sỹ Nguyên cùng tập thể Đoàn 559 đã chỉ đạo hoàn thành khối lượng vận chuyển tương đương kế hoạch của cả năm. Kết quả ấy không có nghĩa mọi khó khăn đã chấm dứt, nhưng chứng minh lựa chọn phát triển vận tải cơ giới là đúng.

Ba tháng đầu tiên tại Trường Sơn cho thấy phong cách của Đồng Sỹ Nguyên: đi thẳng vào nơi khó khăn nhất, xác định đúng nguyên nhân và thay đổi cách tổ chức thay vì lùi bước trước thất bại. Từ thời điểm đó, tuyến đường bắt đầu chuyển mình từ một hành lang vận chuyển còn phân tán thành một chiến trường vận tải có tổ chức ngày càng hoàn chỉnh.