112 bản vẽ đi tìm hình hài Quốc huy Việt Nam

Năm 1953, khi cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp vẫn còn quyết liệt, họa sĩ Bùi Trang Chước nhận một nhiệm vụ đặc biệt. Ông phải tìm hình hài cho Quốc huy của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Đó không đơn thuần là việc vẽ một biểu tượng đẹp. Trên một diện tích rất nhỏ, người họa sĩ phải thể hiện được đất nước, nhân dân, nền độc lập và khát vọng về tương lai. Hình vẽ ấy sẽ xuất hiện trên các văn bản quan trọng, tại những cơ quan đại diện quốc gia và trong các hoạt động đối ngoại. Mỗi đường nét vì thế đều mang ý nghĩa lịch sử.

Bùi Trang Chước sinh ngày 21 tháng 5 năm 1915 tại thôn Phú Xá, xã Phú Thượng, huyện Từ Liêm, Hà Nội. Tên thật của ông là Nguyễn Văn Chước. Sau khi tốt nghiệp Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương năm 1941, ông trở thành một trong những họa sĩ Việt Nam sớm đi sâu vào nghệ thuật đồ họa ứng dụng.

Ông có khả năng đặc biệt trong việc làm việc trên những khuôn hình nhỏ, nơi từng đường nét phải chính xác và cô đọng. Trước khi được giao vẽ mẫu Quốc huy, ông đã thiết kế tem, tiền, bằng khen và nhiều loại huân chương. Chính kinh nghiệm ấy giúp ông hiểu rằng một biểu tượng quốc gia không thể rườm rà nhưng cũng không được nghèo nàn về ý nghĩa.

Trong bản viết tay mang tên “Tôi vẽ Quốc huy”, Bùi Trang Chước kể rằng năm 1953, khi được Nhà in Bộ Tài chính biệt phái sang vẽ mẫu bằng và huân chương cho Chính phủ, ông được cung cấp một số mẫu quốc huy nước ngoài để tham khảo. Từ đó, ông bắt đầu hành trình tìm kiếm một biểu tượng riêng của Việt Nam.

Trên bàn làm việc của người họa sĩ lần lượt xuất hiện rất nhiều hình ảnh quen thuộc: con trâu, cây tre, cái đe, Đền Hùng, Gò Đống Đa, Khuê Văn Các và Chùa Một Cột. Có bản mang hình bầu dục đứng, có bản bầu dục ngang, có bản được bố cục trong một hình tròn. Ông vẽ bằng chì, thử màu rồi lại sửa từng chi tiết.

Mỗi hình ảnh đều có lý do để được lựa chọn. Con trâu gợi nhắc nền nông nghiệp lâu đời. Cây tre biểu hiện sức sống bền bỉ của dân tộc. Đền Hùng nói về cội nguồn; Gò Đống Đa nhắc lại truyền thống chống ngoại xâm. Nhưng nếu đưa quá nhiều hình ảnh vào cùng một mẫu vẽ, Quốc huy sẽ trở nên phức tạp và khó nhận biết.

Bùi Trang Chước vì thế tiếp tục loại bỏ và chắt lọc. Sau rất nhiều lần thử nghiệm, bông lúa dần trở thành hình ảnh chủ đạo, tượng trưng cho nền văn minh lúa nước và người nông dân. Ngôi sao vàng được đặt ở vị trí trung tâm. Bánh xe răng cưa biểu hiện cho công nghiệp và giai cấp công nhân. Dải lụa phía dưới mang tên quốc gia, liên kết các thành phần thành một chỉnh thể.

Từ năm 1953 đến năm 1955, ông thực hiện tổng cộng 112 bản phác thảo. Đây không phải 112 hình vẽ giống nhau, mà là một quá trình tư duy liên tục. Chỉ cần thay đổi độ mở của hai nhánh lúa, kích thước ngôi sao hay vị trí bánh xe, cảm giác về toàn bộ biểu tượng đã khác đi.

Tháng 10 năm 1954, Ban Mỹ thuật thuộc ngành Văn nghệ Trung ương lựa chọn 15 bản phác thảo của Bùi Trang Chước, gửi Bộ Tuyên truyền để trình Thủ tướng Chính phủ xem xét. Các mẫu còn được trưng bày tại Triển lãm Mỹ thuật năm 1954 ở Đại Từ, Thái Nguyên để giới mỹ thuật và nhân dân góp ý.

Do Bùi Trang Chước nhận một nhiệm vụ khác, họa sĩ Trần Văn Cẩn được giao chỉnh sửa và hoàn thiện mẫu Quốc huy trên cơ sở những phác thảo đã được lựa chọn cùng ý kiến chỉ đạo của lãnh đạo. Bởi vậy, sự ra đời của Quốc huy là một cống hiến chung của giới mỹ thuật cách mạng; trong đó Bùi Trang Chước là người thực hiện hệ thống phác thảo làm nền tảng, còn Trần Văn Cẩn là người chỉnh sửa mẫu cuối cùng để trình phê duyệt.

Ngày 14 tháng 1 năm 1956, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 254-SL ban bố mẫu Quốc huy của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Từ những trang giấy nhỏ trên bàn vẽ, bông lúa, ngôi sao và bánh xe đã trở thành biểu tượng chính thức của một quốc gia độc lập.

Bùi Trang Chước còn để lại dấu ấn trong nhiều biểu tượng quan trọng khác. Ông tham gia thiết kế các mẫu Huân chương Sao Vàng, Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Độc lập, tiền giấy và nhiều bộ tem Việt Nam. Trong đó có các bộ tem “Chiến thắng Điện Biên Phủ” năm 1954, “Mạc Thị Bưởi” năm 1956 và “Chùa Một Cột” năm 1957.

Ông qua đời ngày 27 tháng 2 năm 1992. Năm 2021, bộ sưu tập 112 bản phác thảo Quốc huy được công nhận là Bảo vật quốc gia. Năm 2022, Bùi Trang Chước được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật.

Ngày nay, Quốc huy xuất hiện ở những nơi trang trọng nhất của đất nước. Ít người biết rằng phía sau hình ảnh quen thuộc ấy là ba năm làm việc và 112 lần người họa sĩ đặt câu hỏi: Phải vẽ thế nào để chỉ cần nhìn vào một biểu tượng, người ta có thể nhận ra Việt Nam?