112 bản vẽ và hành trình tạo nên Quốc huy Việt Nam

Khi nhìn Quốc huy Việt Nam, người ta thường chỉ thấy một hình tròn với ngôi sao vàng, bông lúa, bánh xe và dải lụa. Nhưng phía sau biểu tượng quen thuộc ấy là cả một quá trình sáng tác, chỉnh sửa và lựa chọn kéo dài nhiều năm.

Một trong những người có vai trò đặc biệt quan trọng trong quá trình ấy là họa sĩ Bùi Trang Chước.

Bùi Trang Chước tên thật là Nguyễn Văn Chước, sinh ngày 21-5-1915 tại Phú Xá, Phú Thượng, Từ Liêm, Hà Nội.

Từ năm 1936 đến 1941, ông học tại Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương và tốt nghiệp khóa 11.

Sau khi tốt nghiệp, ông giảng dạy tại Trường Kiến trúc Đà Lạt. Sau Cách mạng tháng Tám, ông trở ra Hà Nội và tiếp tục công tác trong lĩnh vực mỹ thuật.

Khi Toàn quốc kháng chiến bùng nổ, ông lên Việt Bắc theo cách mạng và giảng dạy tại Trường Mỹ thuật Liên khu Việt Bắc.

Bùi Trang Chước không chỉ vẽ tranh. Ông có sở trường đặc biệt về nghệ thuật đồ họa, một lĩnh vực đòi hỏi độ chính xác rất cao.

Ông là một trong những họa sĩ Việt Nam đầu tiên thiết kế tem thư. Những mẫu tem như chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh và bản đồ Việt Nam, Chiến thắng Điện Biên Phủ, Mạc Thị Bưởi, Chùa Một Cột và Thương binh Việt Nam đều gắn với tên tuổi ông.

Nhưng công việc nổi tiếng nhất của ông là thiết kế mẫu Quốc huy.

Trong quá trình sáng tác, Bùi Trang Chước không chỉ đưa ra một phương án duy nhất. Ông thực hiện rất nhiều bản phác thảo, thử nghiệm các hình tượng và bố cục khác nhau.

Đến nay, bộ sưu tập 112 bản phác thảo mẫu Quốc huy của ông đã được công nhận là bảo vật quốc gia.

Trong số 112 bản phác thảo có 57 bản vẽ chì và 55 bản màu. Những bản vẽ này cho thấy quá trình hình thành một biểu tượng quốc gia không phải là việc đơn giản lựa chọn một hình ảnh đẹp, mà là quá trình tìm kiếm sự cân đối giữa mỹ thuật, ý nghĩa biểu tượng và yêu cầu chính trị - xã hội của một quốc gia mới.

Trong những bản phác thảo, nhiều hình tượng từng được thử nghiệm. Có phương án sử dụng những chi tiết khác nhau để biểu đạt nền công nghiệp và nông nghiệp.

Trong quá trình chỉnh sửa, Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng có góp ý về hình tượng được sử dụng trong Quốc huy. Họa sĩ tiếp tục điều chỉnh theo những góp ý ấy.

Cuối cùng, mẫu Quốc huy được Trung ương duyệt. Ngày 14-1-1956, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Sắc lệnh số 254-SL ban bố mẫu Quốc huy nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Điều đáng chú ý là câu chuyện về Quốc huy không dừng ở một bản vẽ cuối cùng. Những bản phác thảo trước đó vẫn được giữ lại.

Chúng trở thành một loại “nhật ký bằng hình ảnh”, cho phép thế hệ sau nhìn thấy cách một họa sĩ từng bước tìm kiếm hình thức phù hợp cho biểu tượng quốc gia.

Ngoài Quốc huy, Bùi Trang Chước còn thiết kế nhiều loại huân chương như Huân chương Sao Vàng, Huân chương Hồ Chí Minh, Huân chương Độc lập, Huân chương Lao động và nhiều huy hiệu khác.

Ông cũng tham gia thiết kế biểu tượng của Tổng Công đoàn Việt Nam và biểu tượng kỷ niệm Ngày Thương binh - Liệt sĩ.

Đặc biệt, ông thiết kế Huy hiệu Chủ tịch Hồ Chí Minh được sử dụng trong chuyến bay vũ trụ Việt Nam - Liên Xô năm 1980, khi Anh hùng Phạm Tuân thực hiện chuyến bay vào vũ trụ.

Năm 2022, Bùi Trang Chước được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học, nghệ thuật đợt 6 cho các tác phẩm thiết kế Quốc huy, các mẫu huân chương và tác phẩm Khu gang thép Thái Nguyên.

Ông qua đời năm 1992 tại Phú Thượng, Hà Nội.

Ngày nay, hình ảnh Quốc huy xuất hiện trên các văn bản Nhà nước, công trình công cộng, giấy tờ hành chính và rất nhiều không gian trang trọng của đất nước.

Ít người nghĩ rằng phía sau biểu tượng quen thuộc ấy là 112 bản phác thảo bằng tay, những lần chỉnh sửa và một quá trình sáng tạo kéo dài nhiều năm.

Câu chuyện Bùi Trang Chước vì vậy là câu chuyện về một mặt trận khác của lịch sử: mặt trận của nghệ thuật và biểu tượng. Không có tiếng súng, nhưng mỗi đường nét trên bản vẽ đều phải mang theo một phần hình ảnh của đất nước trong thời đại mới.