(118) Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Tô Ký: Vị tướng văn võ song toàn, ngọn cờ Chi đội 12 và "Kẻ sĩ đất Gia Định"
Quê ở xã Bình Mỹ, huyện Củ Chi (thuộc Mười Tám thôn Vườn Trầu, Hóc Môn xưa), Thiếu tướng Tô Ký là một trong những tướng lĩnh tiền bối kiệt xuất của Quân đội nhân dân Việt Nam, người được cố Giáo sư Trần Văn Giàu xưng tụng là “Kẻ sĩ của đất Gia Định”. Trải qua chốn lao tù tra tấn khắc nghiệt của thực dân Pháp với hai lần vượt ngục lẫy lừng, người sáng lập và chỉ huy Bộ đội Tô Ký – Chi đội 12 kiên cường đánh Pháp, Tư lệnh kiêm Chính ủy các quân khu, Chánh án Tòa án Quân sự Trung ương; không chỉ văn võ toàn tài trong chỉ huy chiến trận, ông còn là người chỉ huy kiến thiết kinh tế tài ba trên các công trình đại thủy nông miền Bắc và những bước đi mở đầu của ngành Dầu khí phía Nam.
Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, Thiếu tướng Tô Ký (1919 – 1999), quê quán tại xã Bình Mỹ, huyện Củ Chi, Thành phố Hồ Chí Minh trước đây (vùng đất Mười Tám thôn Vườn Trầu lịch sử), sớm theo cha làm giao liên cách mạng từ năm 13 tuổi, tinh thông võ nghệ, chữ Nho và thuốc Bắc, được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam năm 1937 khi mới 18 tuổi; năm 1939 bị giặc bắt giam ở Khám Lớn Sài Gòn rồi đày lên căng Tà Lài, nơi ông nêu cao khí phách anh hùng, thuần phục trâu rừng hung dữ giúp bà con người Mạ rồi cùng đồng chí Trần Văn Giàu vượt ngục thành công về lãnh đạo phong trào; bị bắt lần hai năm 1943 đày lên nhà tù Bà Rá, ông tiếp tục trở thành ngọn cờ đoàn kết che chở đồng đội trước khi vượt ngục lần nữa năm 1945 về tham gia lãnh đạo giành chính quyền tại Hóc Môn và Gia Định. Sau Cách mạng Tháng Tám, ông sáng lập "Bộ đội Tô Ký" – Chi đội 12 Gia Định (Trung đoàn 312), thành lập trường Thiếu sinh quân đầu tiên ở Nam Bộ, cùng các đồng chí Trần Văn Trà, Nguyễn Bình hợp nhất các lực lượng vũ trang Nam Bộ, đảm nhận các trọng trách Tư lệnh Đặc khu Sài Gòn – Chợ Lớn, Phó Tư lệnh Quân khu 7, Tỉnh đội trưởng kiêm Bí thư Tỉnh ủy Gia Định; tập kết ra Bắc năm 1954, ông giữ chức Tư lệnh Sư đoàn 338, Giám đốc Học viện Chính trị Trung Cao, được phong quân hàm Thiếu tướng năm 1961, rồi làm Chánh án Tòa án Quân sự Trung ương kiêm Phó Chánh án TAND Tối cao; từ năm 1967 đến 1974 làm Chính ủy kiêm Bí thư Quân khu ủy Quân khu Hữu Ngạn (Quân khu 3), xuất sắc chỉ huy bộ đội làm kinh tế với các công trình thủy nông Bắc Hưng Hải, đắp đê Mai Lâm, Chương Mỹ và trực tiếp chi viện 4.000 quân giải phóng miền Nam; sau năm 1975, ông chuyển sang phụ trách Cục Dầu khí phía Nam đặt nền móng cho ngành dầu khí quốc gia, tiếp tục cống hiến cho công tác cựu chiến binh và Mặt trận Tổ quốc cho đến khi tạ thế ngày 17/02/1999 ở tuổi 80. Ngày 23/02/2010, đồng chí Tô Ký vinh dự được Chủ tịch nước ký Quyết định số 212-QĐ/CTN truy tặng danh hiệu “Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân”; tên tuổi lẫy lừng của ông được đặt cho các trục đường lớn tại Thành phố Hồ Chí Minh và thành phố Rạch Giá (Kiên Giang).
