119. Tiểu sử của AHLĐ TRẦN ĐẠI NGHĨA

Lịch sử cách mạng Việt Nam không chỉ được viết nên bằng máu xương của những chiến sĩ ngoài tiền tuyến, bằng nước mắt thầm lặng của những người Mẹ nơi hậu phương, mà còn được khắc ghi bởi trí tuệ, mồ hôi và lòng yêu nước cháy bỏng của những người trí thức cách mạng. Trong số những học giả kiệt xuất ấy, Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa nổi lên như một huyền thoại — người học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, người đặt nền móng vững chắc cho ngành khoa học quân sự và quân giới nước nhà.

Người đặt nền móng cho ngành quân giới Việt Nam

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa non trẻ đứng trước tình thế hiểm nghèo: thù trong giặc ngoài vây hãm, kinh tế kiệt quệ và vũ khí thô sơ, thiếu thốn. Để củng cố nền quốc phòng, ngày 15/9/1945, Phòng Quân giới được thành lập và sau đó được tổ chức lại thành Cục Quân giới vào ngày 25/3/1946 dưới sự chỉ đạo của Bộ Quốc phòng.

Đáp lại lời kêu gọi thiêng liêng của Bác Hồ, ngày 20/10/1946, kỹ sư Phạm Quang Lễ — một trí thức Việt kiều xuất sắc vừa tốt nghiệp các trường đại học danh tiếng tại Pháp — đã từ bỏ cuộc sống vinh hoa phú quý nơi đất khách để trở về phụng sự Tổ quốc. Ông nhanh chóng bắt tay vào công tác nghiên cứu tại xưởng Giang Tiên (Thái Nguyên). Tại đây, từ những mẫu súng và đạn chống tăng Bazooka của Mỹ do Thứ trưởng Bộ Quốc phòng Tạ Quang Bửu mang về, ông cùng các cộng sự đã ngày đêm miệt mài nghiên cứu. Dù những sản phẩm thử nghiệm đầu tiên chưa đạt độ xuyên phá lý tưởng, nhưng đó chính là viên gạch đầu tiên khẳng định năng lực sáng tạo phi thường của con người Việt Nam.

Từ kỹ sư Phạm Quang Lễ đến Cục trưởng Trần Đại Nghĩa

Nhận thấy tài năng kiệt xuất cùng tinh thần tận tụy, quên mình của người kỹ sư trẻ, ngày 5/12/1946, tại Bắc Bộ phủ, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trực tiếp bổ nhiệm Phạm Quang Lễ giữ chức Cục trưởng Cục Quân giới. Cũng chính trong ngày định mệnh ấy, Bác đã đặt cho ông một bí danh lịch sử: Trần Đại Nghĩa. Lời căn dặn của Bác năm ấy đã trở thành kim chỉ nam cho cả cuộc đời ông:

“Kháng chiến toàn quốc sắp tới nơi, Bác giao cho chú nhiệm vụ Cục trưởng Cục Quân giới. Chú lo vũ khí cho bộ đội. Đây là việc đại nghĩa, vì thế Bác đặt tên chú là Trần Đại Nghĩa.”

Đảm nhận trọng trách nặng nề khi vận mệnh quốc gia đang ngàn cân treo sợi tóc, Cục trưởng Trần Đại Nghĩa đã dồn hết tâm huyết, tính toán lại toàn bộ thông số kỹ thuật để cải tiến súng Bazooka sao cho phù hợp với những nguyên liệu khan hiếm trong nước. Bước sang đầu năm 1947, súng Bazooka thuần Việt ra đời với sức xuyên phá không thua kém bản gốc. Ngày 3/3/1947, trong trận chiến tại Sơn Lộ (Quốc Oai, Hà Đông), thứ vũ khí do ông chế tạo đã bắn cháy hai xe tăng của thực dân Pháp, bẻ gãy trận càn của địch và khiến chúng phải kinh hồn bạt vía. Chiến công oanh liệt này là mốc son chói lọi của ngành quân giới, chứng minh ý chí tự lực, tự cường mạnh mẽ của quân và dân ta.

Nhà khoa học sáng tạo — Người thầy của ngành pháo binh

Không dừng lại ở kỳ tích Bazooka, Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa tiếp tục lãnh đạo Cục Quân giới nghiên cứu, thiết kế và chế tạo thành công hàng loạt vũ khí có hỏa lực mạnh mẽ khác như: súng không giật (SKZ), đạn chống tăng AT, súng cối, súng phóng bom... Những “khắc tinh” này đã kịp thời có mặt trên khắp các chiến trường khốc liệt, xoay chuyển cục diện và góp công lớn vào chiến thắng vẻ vang của cuộc kháng chiến chống Pháp.

Bên cạnh vai trò một nhà khoa học tài ba, ông còn là người thầy đặt nền móng cho hệ thống đào tạo kỹ thuật quân sự Việt Nam. Ông đặc biệt chú trọng việc mở lớp sĩ quan pháo binh đầu tiên, trực tiếp đào tạo nên đội ngũ cán bộ kỹ thuật và công nhân quốc phòng nòng cốt, truyền lại ngọn lửa lao động sáng tạo và tư duy toán học quân sự cho các thế hệ mai sau.

Anh hùng Lao động — Biểu tượng của trí thức cách mạng

Nhờ những cống hiến đặc biệt xuất sắc cho sự nghiệp giải phóng dân tộc, năm 1948, ông được phong hàm Thiếu tướng ở tuổi 35, trở thành một trong 11 vị tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam. Một năm sau đó, ông vinh dự được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam.

Ngày 30/4/1952, tại Đại hội Chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ nhất diễn ra tại Thái Nguyên, Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa đã trang trọng được vinh danh là Anh hùng Lao động. Ông cùng với anh hùng nông dân Hoàng Hanh và anh hùng công nhân Ngô Gia Khảm trở thành ba biểu tượng cao đẹp nhất cho phong trào thi đua yêu nước lúc bấy giờ. Danh hiệu cao quý ấy là sự ghi nhận xứng đáng của Đảng, Nhà nước và nhân dân đối với người trí thức vĩ đại. Đúng như Thứ trưởng Tạ Quang Bửu từng nhận xét:

“Người có công lớn trong việc nghiên cứu, thiết kế và chế tạo các loại vũ khí có hỏa lực mạnh thời kháng chiến chống Pháp là anh Trần Đại Nghĩa... Anh Nghĩa rất xứng đáng là người trí thức Việt Nam đầu tiên được nhận vinh dự ấy.”

Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa đã đi vào cội nguồn lịch sử như một huyền thoại về lòng yêu nước và trí tuệ Việt Nam. Cuộc đời ông là tấm gương sáng ngời về tinh thần vượt khó, biến cái không thể thành cái có thể bằng tư duy khoa học nghiêm túc và lòng trung thành tuyệt đối với Tổ quốc. Tên tuổi của ông — Trần Đại Nghĩa — sẽ mãi mãi là niềm tự hào, là nguồn động lực to lớn thôi thúc thế hệ trẻ hôm nay, đặc biệt là những tri thức trẻ, không ngừng học tập, sáng tạo để xây dựng đất nước Việt Nam ngày càng giàu mạnh, phát triển và văn minh.