13. Lê Đức Thọ – Những cuộc đấu trí đầu tiên trên bàn đàm phán Paris

Ngày 13 tháng 5 năm 1968, cuộc đàm phán chính thức giữa Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Hoa Kỳ khai mạc tại Paris. Cuối tháng 5, Lê Đức Thọ lên đường sang Pháp, tham gia đoàn với vai trò Cố vấn đặc biệt. Trưởng đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa là Bộ trưởng Xuân Thủy.

Mục tiêu trước mắt của phía Việt Nam là buộc Hoa Kỳ chấm dứt hoàn toàn và vô điều kiện việc ném bom cùng mọi hành động chiến tranh chống miền Bắc. Phía Mỹ tìm cách gắn việc ngừng ném bom với những điều kiện có lợi cho họ, đồng thời đòi phía Việt Nam phải có hành động “đáp lại”.

Lê Đức Thọ bước vào đàm phán với kinh nghiệm của một nhà lãnh đạo chính trị hơn là một nhà ngoại giao chuyên nghiệp. Ông hiểu tình hình chiến trường, quá trình ra quyết định của Trung ương và giới hạn mà đoàn Việt Nam có thể chấp nhận. Điều đó giúp ông không bị cuốn vào những đề xuất chỉ có vẻ hợp lý về ngoại giao nhưng gây bất lợi về chiến lược.

Ngày 7 tháng 9 năm 1968, cuộc gặp bí mật đầu tiên diễn ra giữa đoàn Việt Nam và đại diện Hoa Kỳ. Phía Việt Nam có Xuân Thủy, Lê Đức Thọ và Hà Văn Lâu; phía Mỹ có Averell Harriman, Cyrus Vance cùng các cộng sự. Đàm phán bí mật tạo điều kiện để hai bên trao đổi trực tiếp hơn so với những bài phát biểu công khai.

Tại các cuộc gặp tiếp theo, phía Mỹ liên tục đưa ra điều kiện mới. Họ yêu cầu phía Việt Nam hạn chế hoạt động ở khu phi quân sự và chấp nhận sự tham gia của chính quyền Sài Gòn trong giai đoạn đàm phán tiếp theo. Mỗi yêu cầu đều được Lê Đức Thọ cùng đoàn phân tích về mục tiêu thực sự và tác động tới chiến trường.

Phong cách đàm phán của ông thể hiện sự kiên định về nguyên tắc nhưng không đóng cửa đối thoại. Ông phân biệt rõ mục tiêu không thể thay đổi với cách thức có thể linh hoạt. Việt Nam có thể thảo luận về thành phần và thủ tục hội nghị, nhưng không chấp nhận việc biến ngừng ném bom thành một sự trao đổi có điều kiện.

Các phiên họp kéo dài trong khi chiến tranh vẫn tiếp diễn. Mỗi thay đổi trên chiến trường đều tác động tới thái độ của các bên. Đoàn đàm phán phải thường xuyên liên lạc với Hà Nội, báo cáo diễn biến và nhận chỉ đạo. Mặt trận ngoại giao không tách rời quân sự và chính trị.

Ngày 1 tháng 11 năm 1968, Hoa Kỳ tuyên bố chấm dứt hoàn toàn việc ném bom miền Bắc. Đây là kết quả của sự phối hợp giữa đấu tranh quân sự, chính trị và ngoại giao, đồng thời là thắng lợi quan trọng đầu tiên tại Paris.

Sau đó, hội nghị được mở rộng với sự tham gia của bốn bên: Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam, Hoa Kỳ và chính quyền Sài Gòn. Tuy nhiên, ngay cả vấn đề hình dạng chiếc bàn cũng trở thành cuộc tranh luận kéo dài bởi nó liên quan đến vị thế pháp lý và cách nhìn nhận các bên tham gia.

Lê Đức Thọ hiểu rằng đàm phán có thể kéo dài nhiều năm. Đối phương hy vọng thời gian và sức ép quân sự sẽ làm Việt Nam thay đổi mục tiêu. Vì vậy, đoàn vừa phải kiên trì, vừa chuẩn bị cho những cuộc thương lượng bí mật có tính quyết định hơn.

Những năm 1968–1969 đặt nền móng cho vai trò của Lê Đức Thọ tại Paris. Ông không chỉ tham dự từng phiên họp mà còn góp phần xác định phương án, phân tích đối phương và giữ mối liên hệ giữa bàn đàm phán với toàn bộ chiến lược kháng chiến.