15 năm địa ngục trần gian và chi bộ Đảng bí mật đầu tiên tại Côn Đảo

Giữa lúc phong trào cách mạng ở Nam Kỳ đang sôi sục, Tôn Đức Thắng bị giặc bắt trong sự kiện được gọi là vụ án đường Barbier vào cuối năm 1929. Tòa án thực dân Pháp đã kết án ông 20 năm khổ sai và đày ra Côn Đảo, mang số hiệu tù 5289.20TF, giam tại Banh I, nơi được coi là "địa ngục trần gian" đối với tù nhân chính trị, với những công việc khổ sai như xay lúa, đốn củi, kéo gỗ, kè đá, mò san hô, dọn tàu.

Trải qua 15 năm bị đọa đày, với bao cực hình của thực dân, khi thì làm công việc khổ sai nặng nhọc, khi thì bị nhốt vào hầm xay lúa chật hẹp, nhưng không hề lay chuyển được ý chí của ông. Chính tại nhà tù Côn Đảo, năm 1930, ông đã trở thành đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam, và tích cực tham gia chi ủy của chi bộ Đảng bí mật được thành lập ngay trong nhà tù, một trong những chi bộ Đảng Cộng sản đầu tiên hoạt động giữa lòng hệ thống lao tù của thực dân Pháp tại Việt Nam.

Tấm gương của ông đã lan tỏa ảnh hưởng không chỉ trong những người cộng sản, mà còn cảm hóa được một số tù nhân thuộc Quốc dân Đảng và cả tù thường phạm khác, khiến ông được các bạn tù yêu nước gọi bằng cái tên trìu mến "Người Cặp rằng mang tên Hai Thắng". Sau khi Cách mạng Tháng Tám năm 1945 thành công, ông được trả tự do, trở về Nam Bộ tham gia kháng chiến, sau đó lần lượt được bầu làm Phó Chủ tịch nước năm 1960, rồi Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa năm 1969, và tiếp tục là Chủ tịch nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam thống nhất từ năm 1976 cho đến khi qua đời năm 1980.