17. Sau ngày thống nhất: từ điệp viên chiến lược đến người lãnh đạo ngành (Ông Ba Quốc)
Kinh nghiệm nằm vùng được Ba Quốc chuyển hóa thành phương pháp đào tạo, tổ chức và dự báo trong hoàn cảnh mới.
Sau năm 1975, Đặng Trần Đức trở lại công khai trong hàng ngũ quân đội và tiếp tục làm việc trong ngành tình báo quốc phòng. Chiến tranh kết thúc nhưng nhiệm vụ không hề đơn giản hơn. Tình hình Campuchia, xung đột biên giới, quan hệ quốc tế biến động và yêu cầu bảo vệ đất nước đặt ra những bài toán khác với thời nằm vùng tại Sài Gòn.
Kinh nghiệm của Ba Quốc đặc biệt quý vì ông hiểu cả thu thập tin, phản gián, phân tích và tổ chức mạng lưới. Ông biết một báo cáo chiến lược phải được kiểm chứng từ nhiều nguồn, hiểu giá trị của con người tại chỗ và luôn đặt an toàn của nguồn lên trước nhu cầu thành tích. Những nguyên tắc ấy được ông truyền cho cán bộ trẻ.
Trong giai đoạn Việt Nam giúp nhân dân Campuchia thoát khỏi chế độ diệt chủng và xây dựng lại đất nước, công tác tình báo phải phục vụ cả quân sự, chính trị và đối ngoại. Những cuốn sách, bài viết đã công bố nhắc đến đóng góp tham mưu của Ba Quốc trong các nhiệm vụ mới, dù nhiều chi tiết cụ thể vẫn thuộc phạm vi cần giữ bí mật.
Ông cũng thúc đẩy cách nhìn dài hạn. Tình báo không chỉ trả lời đối phương đang làm gì hôm nay, mà phải dự báo môi trường an ninh sẽ thay đổi ra sao, đất nước cần chuẩn bị năng lực nào và phương thức cũ còn phù hợp hay không. Khi hệ thống xã hội chủ nghĩa ở Đông Âu và Liên Xô biến động, yêu cầu độc lập trong đánh giá càng trở nên cấp thiết.
Từ người hoạt động đơn tuyến, Ba Quốc trở thành người lãnh đạo phải xây dựng cả một thế hệ. Trách nhiệm thay đổi: trước kia sai lầm có thể làm lộ chính ông; nay một quyết định đào tạo hoặc tổ chức sai có thể ảnh hưởng đến ngành trong nhiều năm. Ông giữ phong cách vừa nghiêm khắc về nguyên tắc, vừa bao dung với con người.
Giai đoạn sau thống nhất ít ly kỳ trong mắt công chúng nhưng có ý nghĩa lâu dài. Ba Quốc không sống bằng hào quang các điệp vụ cũ. Ông biến trải nghiệm cá nhân thành tri thức tổ chức, giúp tình báo quốc phòng thích ứng với thời bình và những thách thức mới—một đóng góp mà người học trò Nguyễn Chí Vịnh sau này dành nhiều tâm sức kể lại.
