17. Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa – Viện sĩ Việt Nam và cánh cửa hợp tác khoa học quốc tế

Năm 1966, Trần Đại Nghĩa được bầu làm viện sĩ nước ngoài của Viện Hàn lâm Khoa học Liên Xô. Đây là một sự ghi nhận có ý nghĩa lớn đối với cá nhân ông cũng như giới khoa học Việt Nam. Từ một người thanh niên sinh ra trong gia đình nhà giáo nghèo ở Vĩnh Long, ông đã trở thành nhà khoa học được một tổ chức học thuật lớn của thế giới công nhận.

Danh hiệu ấy không chỉ đến từ số bằng cấp ông từng đạt được tại châu Âu. Giá trị nổi bật trong sự nghiệp Trần Đại Nghĩa là khả năng biến tri thức thành những sản phẩm phục vụ trực tiếp cho đất nước. Bazooka, SKZ và nhiều công trình quân giới được hình thành trong điều kiện thiếu thốn, nhưng dựa trên sự hiểu biết sâu sắc về toán học, cơ học, vật liệu, thuốc phóng và quy trình chế tạo.

Ông cũng cho thấy khoa học hiện đại không nhất thiết chỉ tồn tại trong những phòng thí nghiệm đầy đủ thiết bị. Phương pháp khoa học có thể được thực hiện giữa chiến khu nếu người nghiên cứu biết quan sát, thử nghiệm, ghi nhận kết quả và trung thực với thất bại. Chính cách giải quyết những bài toán thực tế ấy tạo nên uy tín đặc biệt của Trần Đại Nghĩa.

Khi đã có vị thế trong giới khoa học quốc tế, ông không xem danh hiệu là đích đến cá nhân. Điều ông quan tâm là làm thế nào để đội ngũ khoa học Việt Nam được tiếp cận những thành tựu mới, được đào tạo tại các trung tâm có trình độ cao và thiết lập quan hệ với các nhà khoa học nước ngoài.

Trong hoàn cảnh đất nước còn khó khăn, hợp tác quốc tế là con đường quan trọng để rút ngắn quá trình đào tạo. Nhiều cán bộ trẻ được gửi tới Liên Xô và các nước Đông Âu học tập, nghiên cứu. Tuy nhiên, Trần Đại Nghĩa luôn nhấn mạnh rằng đi học không có nghĩa là sao chép. Người cán bộ phải nắm được kiến thức tiên tiến, sau đó trở về lựa chọn và điều chỉnh cho phù hợp với nhu cầu Việt Nam.

Ông quan tâm cả hai chiều của hợp tác. Một mặt, Việt Nam gửi cán bộ ra nước ngoài; mặt khác, những chuyên gia quốc tế được mời đến Việt Nam để khảo sát, trao đổi và góp ý cho việc xây dựng các ngành nghiên cứu. Qua các cuộc tiếp xúc ấy, đội ngũ trong nước có cơ hội tiếp cận phương pháp tổ chức khoa học, lựa chọn thiết bị và xác định hướng phát triển.

Trần Đại Nghĩa hiểu rõ nguy cơ phụ thuộc nếu hợp tác chỉ dừng ở việc nhận viện trợ. Máy móc có thể được trao tặng, nhưng năng lực khoa học không thể được chuyển giao một cách tự động. Muốn làm chủ, Việt Nam phải đầu tư vào con người, phòng thí nghiệm, tài liệu và môi trường nghiên cứu lâu dài. Cán bộ phải đủ trình độ để đặt câu hỏi, kiểm tra và phát triển những kiến thức tiếp nhận được.

Uy tín quốc tế của ông cũng góp phần giới thiệu hình ảnh người trí thức Việt Nam: có thể học tập ở những trung tâm khoa học lớn, nhưng lựa chọn trở về phục vụ một đất nước còn nhiều gian khó. Ông từng từ bỏ vị trí và mức sống thuận lợi tại Pháp, mang kiến thức về những xưởng quân giới giữa rừng. Vì vậy, mỗi sự công nhận dành cho ông đồng thời là sự công nhận đối với tinh thần phụng sự ấy.

Danh hiệu viện sĩ không làm thay đổi phong cách giản dị của Trần Đại Nghĩa. Trong các cuộc làm việc, ông vẫn lắng nghe cán bộ trẻ, tôn trọng ý kiến khác biệt và quan tâm đến hiệu quả thực tế. Ông hiểu khoa học chỉ phát triển khi có trao đổi cởi mở, bằng chứng rõ ràng và nhiều thế hệ cùng tiếp nối.

Từ cánh cửa hợp tác quốc tế, Trần Đại Nghĩa mong muốn đưa khoa học Việt Nam đến gần hơn với trình độ thế giới. Nhưng mục tiêu cuối cùng của ông không phải để chạy theo danh tiếng. Đó là xây dựng năng lực tự chủ, giúp người Việt Nam đủ sức giải quyết những vấn đề do chính đất nước đặt ra.