17. Thượng tướng Trần Văn Trà – Từ Đồng Xoài đến đòn trinh sát chiến lược Phước Long

Sau khi quân đội Mỹ rút khỏi miền Nam, chính quyền Sài Gòn vẫn còn lực lượng quân sự đông, hệ thống phòng thủ rộng và nhận được viện trợ từ bên ngoài. Tuy nhiên, tương quan chiến trường đã thay đổi. Câu hỏi lớn đối với cách mạng lúc này là Mỹ có quay trở lại trực tiếp can thiệp nếu quân giải phóng mở những chiến dịch lớn hay không.

Năm 1974, Trần Văn Trà giữ cương vị Tư lệnh Quân Giải phóng miền Nam Việt Nam. Là người trực tiếp theo dõi chiến trường B2, ông nhận thấy quân đội Sài Gòn đang gặp khó khăn về tinh thần, hậu cần và khả năng cơ động. Trong khi đó, lực lượng giải phóng ngày càng trưởng thành, các tuyến chi viện được mở rộng và vùng căn cứ tại miền Đông đã vững chắc hơn.

Ngày 3 tháng 12 năm 1974, Thường vụ Quân ủy Trung ương nghe Trần Văn Trà và Phạm Hùng báo cáo tình hình chiến trường B2. Trần Văn Trà đề nghị giữ kế hoạch tiến công Đồng Xoài, bởi đây là vị trí then chốt trên Đường 14. Nếu giải phóng được Đồng Xoài, hệ thống phòng thủ của đối phương tại Phước Long sẽ rơi vào tình trạng khó khăn, tạo điều kiện tiến tới giải phóng toàn tỉnh.

Đề xuất ấy xuất phát từ cách nhìn chiến trường theo một chuỗi liên hoàn. Mục tiêu không chỉ là chiếm một thị xã hay tiêu diệt một đơn vị, mà phải tạo ra sự thay đổi về thế trận. Đồng Xoài liên quan trực tiếp đến Đường 14, Phước Long và hành lang phía đông Sài Gòn. Khi một mắt xích bị phá vỡ, những vị trí còn lại sẽ bị cô lập.

Chiến dịch Đường 14–Phước Long bắt đầu ngày 13 tháng 12 năm 1974. Các đơn vị quân giải phóng lần lượt tiến công, phá vỡ hệ thống phòng thủ và làm chủ những vị trí quan trọng. Đến ngày 6 tháng 1 năm 1975, toàn tỉnh Phước Long được giải phóng.

Đây là lần đầu tiên một tỉnh ở miền Nam được giải phóng hoàn toàn mà chính quyền Sài Gòn không thể tái chiếm. Quan trọng hơn, Mỹ chỉ phản ứng bằng ngoại giao và không đưa quân trở lại. Thực tế ấy cung cấp một câu trả lời chiến lược: khả năng Mỹ tái can thiệp bằng lực lượng quân sự quy mô lớn đã giảm đi rất nhiều.

Chiến thắng Phước Long vì thế được xem là một đòn trinh sát chiến lược. Nó không chỉ mở rộng vùng giải phóng mà còn giúp Bộ Chính trị đánh giá chính xác hơn sức mạnh và ý chí của đối phương. Từ đó, kế hoạch giải phóng miền Nam được điều chỉnh theo hướng khẩn trương hơn: nếu thời cơ đến sớm thì phải lập tức hành động, không để thời cơ trôi qua.

Ngày 24 tháng 1 năm 1975, Trần Văn Trà trở lại chiến trường B2 để cùng các lực lượng thực hiện kế hoạch tác chiến. Lúc này, cục diện đang chuyển biến nhanh chóng. Những thắng lợi ở Tây Nguyên và miền Trung trong các tháng tiếp theo làm hệ thống phòng thủ của chính quyền Sài Gòn tan rã từng mảng.

Từ đề xuất đánh Đồng Xoài đến thắng lợi Phước Long, Trần Văn Trà cho thấy phẩm chất của người chỉ huy gắn bó sâu sát với thực tiễn. Ông không chỉ nhìn thấy một mục tiêu quân sự trước mắt mà còn nhận ra ý nghĩa chiến lược phía sau nó. Chính những đánh giá từ chiến trường đã góp phần quan trọng vào quyết tâm giải phóng hoàn toàn miền Nam trong năm 1975.