18. Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa – Người Viện trưởng đặt nền móng cho Viện Khoa học Việt Nam

Ngày 20 tháng 5 năm 1975, chỉ ít tuần sau khi miền Nam hoàn toàn giải phóng, Chính phủ quyết định thành lập Viện Khoa học Việt Nam. Trần Đại Nghĩa, khi ấy đang giữ cương vị Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học và Kỹ thuật Nhà nước, được giao kiêm nhiệm chức Viện trưởng đầu tiên. Từ tháng 2 năm 1977, ông tập trung vào nhiệm vụ lãnh đạo Viện.

Đất nước vừa trải qua nhiều thập niên chiến tranh, cơ sở nghiên cứu còn phân tán, thiết bị thiếu thốn và đội ngũ cán bộ khoa học chưa đông. Tuy nhiên, nhu cầu phát triển lại vô cùng lớn. Việt Nam cần nghiên cứu tài nguyên, điều kiện tự nhiên, vật liệu, năng lượng, sinh học và nhiều lĩnh vực khác để phục vụ tái thiết. Viện Khoa học Việt Nam được kỳ vọng trở thành trung tâm nghiên cứu lớn của cả nước về khoa học tự nhiên, kỹ thuật và công nghệ.

Trần Đại Nghĩa chủ trương xây dựng Viện theo mô hình một cơ quan khoa học đa ngành, trong đó các nhà khoa học hàng đầu cùng tham gia xác định phương hướng. Ông mời nhiều giáo sư và chuyên gia có uy tín vào Hội đồng Khoa học, tạo nền tảng để những quyết định quan trọng được thảo luận dựa trên chuyên môn.

Năm 1977, Viện có khoảng 1.300 người và 30 đơn vị trực thuộc, phân bố từ Bắc vào Nam. Lực lượng ấy còn nhỏ so với nhiệm vụ được giao, trong khi điều kiện kinh tế của đất nước rất khó khăn. Ban lãnh đạo phải đồng thời sắp xếp tổ chức, xây dựng cơ sở vật chất, tuyển dụng cán bộ và xác định các hướng nghiên cứu ưu tiên.

Trần Đại Nghĩa đặc biệt coi trọng con người. Ông chủ trương lựa chọn những sinh viên tốt nghiệp xuất sắc để bổ sung cho các viện nghiên cứu, đồng thời gửi cán bộ tới Liên Xô, Trung Quốc và các nước Đông Âu đào tạo. Việc học tập ở nước ngoài phải gắn với kế hoạch phát triển từng ngành, tránh tình trạng đào tạo xong nhưng không có môi trường để sử dụng kiến thức.

Ông cũng thúc đẩy hợp tác quốc tế, mời các nhà khoa học có uy tín đến Việt Nam trao đổi và góp ý. Những mối quan hệ này giúp cán bộ trong nước tiếp cận phương pháp nghiên cứu mới, đồng thời tạo điều kiện tham gia các chương trình khoa học quy mô lớn.

Một dấu mốc đáng chú ý là việc Việt Nam tham gia chương trình nghiên cứu cho chuyến bay vũ trụ của phi công Phạm Tuân và nhà du hành Viktor Gorbatko. Với tư cách Chủ tịch Ủy ban Nghiên cứu vũ trụ của Việt Nam, Trần Đại Nghĩa cùng các nhà khoa học tham gia chuẩn bị các nội dung hợp tác. Chuyến bay năm 1980 không chỉ mang ý nghĩa chính trị mà còn mở ra cơ hội để khoa học Việt Nam tiếp cận một lĩnh vực nghiên cứu hiện đại.

Trong lãnh đạo, ông luôn nhắc đến sự cân bằng giữa khoa học cơ bản và ứng dụng. Nghiên cứu cơ bản giúp xây dựng nền tri thức lâu dài, còn ứng dụng giúp khoa học giải quyết những nhu cầu cấp thiết của sản xuất và đời sống. Một viện nghiên cứu quốc gia phải làm được cả hai, không chạy theo kết quả ngắn hạn nhưng cũng không xa rời thực tế.

Đến năm 1983, khi kết thúc nhiệm kỳ Viện trưởng, Trần Đại Nghĩa đã góp phần định hình tổ chức, đội ngũ và phương hướng phát triển cho Viện Khoa học Việt Nam. Cơ quan này về sau tiếp tục phát triển, trở thành Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam.

Nếu trong kháng chiến, ông đặt nền móng cho ngành quân giới thì sau ngày thống nhất, ông tiếp tục đặt nền móng cho một trung tâm khoa học lớn của quốc gia. Hai nhiệm vụ thuộc hai thời kỳ khác nhau nhưng cùng thể hiện một niềm tin: muốn bảo vệ và xây dựng đất nước, Việt Nam nhất thiết phải có một nền khoa học do chính người Việt Nam làm chủ.