19 số báo giữa Sài Gòn thuộc địa: Tiếng chuông rè của Nguyễn An Ninh

Một trí thức trẻ chọn đối đầu với chế độ thuộc địa bằng báo chí

Nguyễn An Ninh sinh ngày 15/9/1900 tại Long Thượng, vùng Cần Giuộc, tỉnh Chợ Lớn lúc bấy giờ. Ông xuất thân trong một gia đình có truyền thống yêu nước; cha ông, Nguyễn An Khương, từng tham gia các hoạt động hỗ trợ phong trào Đông Du. Sau khi học tại Sài Gòn, Nguyễn An Ninh sang Pháp năm 1918, theo học luật tại Đại học Sorbonne ở Paris. Tại đây, ông tiếp xúc với nhiều nhà yêu nước Việt Nam và những người hoạt động trong phong trào chống chủ nghĩa thực dân.

Trở về Nam Kỳ, Nguyễn An Ninh không chọn con đường cộng tác với chính quyền thuộc địa. Ông tham gia diễn thuyết, viết báo và công khai lên tiếng về những bất công trong xã hội. Các bài diễn thuyết của ông thu hút sự chú ý của công chúng, đồng thời khiến nhà cầm quyền lo ngại. Sau một bài diễn thuyết gây tiếng vang, Thống đốc Nam Kỳ Cognacq đã gọi ông đến cảnh cáo và ra lệnh cấm ông tiếp tục diễn thuyết.

Khi diễn đàn công khai bị thu hẹp, Nguyễn An Ninh chuyển sang báo chí. Ngày 10/12/1923, tờ La Cloche Fêlée ra số đầu tiên tại Sài Gòn. Tên gọi “Tiếng chuông rè” gợi lên hình ảnh một tiếng chuông không hoàn hảo nhưng vẫn vang lên giữa không gian thuộc địa. Tờ báo sử dụng tiếng Pháp, ngôn ngữ của chính quyền và tầng lớp cai trị, để bàn về những vấn đề chính trị, xã hội mà báo chí đương thời thường né tránh.

Đáng chú ý, tờ báo không chỉ là nơi Nguyễn An Ninh đăng tải quan điểm cá nhân. Đó còn là phương tiện để ông đưa các tư tưởng tự do, dân chủ và những vấn đề của xã hội thuộc địa đến với độc giả. Ngay từ những số đầu, báo đã đề cập đến hoạt động của các cơ quan quản trị ở Nam Kỳ, quyền lợi của người dân và những biểu hiện của chính sách thực dân.

Người tự viết, tự làm và mang “Tiếng chuông rè” đi bán

Điểm đặc biệt của La Cloche Fêlée nằm ở cách Nguyễn An Ninh tổ chức tờ báo. Ông tham gia từ việc viết bài, biên tập đến các công việc liên quan đến xuất bản, rồi trực tiếp mang báo đi bán trên đường phố Sài Gòn. Thay vì chỉ ngồi trong tòa soạn chờ độc giả tìm đến, ông đưa tờ báo đến tận tay công chúng.

Theo một bài viết của Báo Thanh Niên dẫn lại tư liệu lịch sử báo chí, số đầu tiên của La Cloche Fêlée được bán hết trong hai ngày, với khoảng 500 bản. Chi tiết này cho thấy tờ báo đã thu hút sự quan tâm đáng kể ngay từ khi xuất hiện, dù hoạt động trong môi trường bị kiểm soát chặt chẽ.

Tờ báo sử dụng tiếng Pháp và từng tự giới thiệu là cơ quan tuyên truyền cho những tư tưởng cao đẹp của nước Pháp. Cách trình bày ấy tạo nên một nghịch lý đáng chú ý: những giá trị như tự do, dân chủ và quyền con người được chính nước Pháp đề cao lại trở thành cơ sở để người viết chất vấn cách cai trị của bộ máy thuộc địa tại Đông Dương.

Từ năm 1923 đến năm 1924, La Cloche Fêlée đăng tải những bài viết phê phán chính sách của nhà cầm quyền, đề cập quyền lợi của người dân và tạo diễn đàn cho các tư tưởng tiến bộ. Trong bối cảnh báo chí phải chịu kiểm duyệt và sự theo dõi của mật thám, việc duy trì một tờ báo công khai như vậy đòi hỏi người chủ trương phải liên tục tìm cách ứng phó với sức ép từ chính quyền.

Nguyễn An Ninh không chỉ đối diện với khó khăn về tài chính và xuất bản. Các cơ sở in ấn, phát hành cũng chịu sức ép, khiến việc duy trì tờ báo ngày càng khó khăn. Chính quyền thuộc địa tìm cách hạn chế việc in và lưu hành báo, đồng thời theo dõi những người đọc và người bán. Từ một phương tiện truyền thông, La Cloche Fêlée trở thành điểm va chạm trực tiếp giữa hoạt động báo chí yêu nước và cơ chế kiểm soát của chính quyền thực dân.

Sau 19 số báo: Tiếng chuông bị ngăn lại nhưng không biến mất

Ngày 14/7/1924, sau khi xuất bản 19 số, La Cloche Fêlée phải tạm đình bản. Việc một tờ báo công khai bị buộc phải dừng hoạt động chỉ sau chưa đầy một năm cho thấy những giới hạn nghiêm ngặt mà chính quyền thuộc địa đặt ra đối với báo chí có tiếng nói phản biện.

Tuy nhiên, câu chuyện của Nguyễn An Ninh không kết thúc cùng số báo cuối cùng. Ông tiếp tục tham gia các hoạt động yêu nước, vận động quần chúng và sử dụng báo chí như một phương tiện đấu tranh. Năm 1925, ông hướng mạnh hơn về nông thôn Nam Kỳ, tìm cách tiếp xúc với nông dân và những tầng lớp lao động đang bất bình trước chế độ thuộc địa.

Những năm sau đó, Nguyễn An Ninh nhiều lần bị bắt giam vì các hoạt động chính trị. Ông tiếp tục viết, diễn thuyết và tham gia phong trào yêu nước cho đến khi bị kết án lưu đày ra Côn Đảo năm 1939. Ngày 14/8/1943, ông qua đời tại nhà tù này.

Nhìn lại La Cloche Fêlée, dấu ấn của Nguyễn An Ninh không chỉ nằm ở việc sáng lập một tờ báo. Điều đáng chú ý hơn là cách ông biến hoạt động báo chí thành một hình thức đối đầu công khai với chế độ thuộc địa: tự tổ chức xuất bản, trực tiếp tiếp cận độc giả và sử dụng những khái niệm về tự do, dân chủ để chất vấn chính quyền đang nhân danh các giá trị ấy. Mười chín số báo ngắn ngủi đã trở thành một dấu mốc trong lịch sử báo chí yêu nước ở Nam Kỳ đầu thế kỷ XX.