19. Thượng tướng Trần Văn Trà – Người Phó tư lệnh trong Chiến dịch Hồ Chí Minh

Sau khi phòng tuyến Xuân Lộc bị phá vỡ, con đường tiến vào Sài Gòn từ phía đông được mở rộng. Ngày 14 tháng 4 năm 1975, Bộ Chính trị quyết định chiến dịch giải phóng Sài Gòn–Gia Định mang tên Chủ tịch Hồ Chí Minh. Đại tướng Văn Tiến Dũng làm Tư lệnh, đồng chí Phạm Hùng làm Chính ủy; Trần Văn Trà cùng Lê Đức Anh, Lê Trọng Tấn và Đinh Đức Thiện làm Phó tư lệnh.

Chiến dịch Hồ Chí Minh là chiến dịch quân sự lớn nhất trong lịch sử chiến tranh cách mạng Việt Nam. Lực lượng tham gia gồm bốn quân đoàn và một đơn vị tương đương quân đoàn, cùng bộ đội địa phương, đặc công, biệt động, lực lượng chính trị và quần chúng nội thành. Các cánh quân tiến vào Sài Gòn từ nhiều hướng trong một kế hoạch thống nhất.

Trần Văn Trà mang đến Bộ Chỉ huy chiến dịch kinh nghiệm gần ba thập niên gắn bó với Nam Bộ. Ông am hiểu địa hình miền Đông, vùng ven Sài Gòn, hệ thống giao thông và đặc điểm của đối phương. Đây là những kiến thức có giá trị trong quá trình xác định mục tiêu, tổ chức các hướng tiến quân và dự kiến tình huống.

Yêu cầu của chiến dịch là tiến công thật nhanh, đánh chiếm các mục tiêu đầu não và làm tan rã hệ thống chỉ huy của chính quyền Sài Gòn. Nếu chiến dịch kéo dài, đối phương có thể tổ chức phòng thủ trong đô thị, gây thiệt hại lớn cho dân cư và cơ sở vật chất. Vì vậy, yếu tố thần tốc và sự hiệp đồng giữa các cánh quân được đặt lên hàng đầu.

Các mục tiêu chủ yếu gồm Bộ Tổng tham mưu quân đội Sài Gòn, sân bay Tân Sơn Nhất, Bộ tư lệnh Biệt khu Thủ đô, Tổng nha Cảnh sát và Dinh Độc Lập. Mỗi cánh quân phải vừa đập tan lực lượng ngăn chặn ở ngoại vi, vừa nhanh chóng thọc sâu vào trung tâm thành phố.

Chiều 26 tháng 4, Chiến dịch Hồ Chí Minh chính thức mở màn. Quân giải phóng đồng loạt tiến công trên các hướng. Các tuyến phòng thủ vòng ngoài lần lượt bị phá vỡ. Bộ đội địa phương, biệt động và cơ sở nội thành phối hợp dẫn đường, chiếm giữ mục tiêu và bảo vệ những công trình quan trọng.

Ngày 29 tháng 4, trước những cố gắng tìm kiếm một giải pháp thương lượng nhằm ngăn quân giải phóng tiến vào Sài Gòn, Bộ Chính trị ra lệnh tiếp tục tiến công theo kế hoạch, buộc đối phương đầu hàng vô điều kiện. Bộ Chỉ huy chiến dịch tổ chức các cánh quân tăng tốc, không để chính quyền Sài Gòn có thời gian củng cố hoặc trì hoãn.

Trưa ngày 30 tháng 4, xe tăng quân giải phóng tiến vào Dinh Độc Lập. Tổng thống Dương Văn Minh tuyên bố đầu hàng vô điều kiện. Sau 30 năm chiến tranh, miền Nam được hoàn toàn giải phóng, đất nước tiến tới thống nhất.

Đối với Trần Văn Trà, thời khắc ấy khép lại một hành trình đặc biệt. Từ một người tù được trả tự do năm 1945, ông tham gia chiến đấu tại Cầu Bông, Bà Chiểu, Phú Nhuận rồi lần lượt chỉ huy các chiến khu, quân khu và chiến trường B2. Ba mươi năm sau, ông trở về Sài Gòn với tư cách Phó tư lệnh chiến dịch giải phóng thành phố.

Nhưng khi tiếng súng vừa chấm dứt, một nhiệm vụ mới lập tức bắt đầu. Sài Gòn là một đô thị với hàng triệu dân, nhiều cơ quan, nhà máy và vấn đề xã hội phức tạp. Trần Văn Trà được giao làm Chủ tịch Ủy ban Quân quản, chuyển từ người chỉ huy chiến đấu sang người tổ chức những ngày đầu của hòa bình.