(199) Danh sĩ Ninh Tốn: Bậc đại khoa xuất chúng đất Ninh Bình, Thượng thư hai triều đại và ngòi bút đặc sắc của văn đàn trung đại

Danh sĩ Ninh Tốn sinh năm 1743 (năm Quý Hợi), tự Khiêm Như, sau đổi thành Hy Chí, cùng nhiều biệt hiệu tao nhã như Mẫn Hiên, Chuyết An, Chuyết Sơn cư sĩ, quê quán tại xã Côi Trì, huyện Yên Mô, đạo Sơn Nam cũ (nay thuộc xã Yên Mỹ, thành phố Tam Điệp, tỉnh Ninh Bình), là một đại danh nho, nhà ngoại giao, nhà quân sự và danh sĩ tài hoa của nền văn hiến Việt Nam giai đoạn Lê mạt – Tây Sơn; xuất thân trong một dòng họ khoa bảng danh giá, ông là con của vị danh sĩ ẩn dật Ninh Sàn; từ nhỏ nổi tiếng thông minh đĩnh ngộ, học vấn uyên thâm, vào năm 1762 (năm Nhâm Ngọ), ông thi đỗ Hương cống (Cử nhân) khi mới tròn 19 tuổi; sau đó, ông theo thụ nghiệp Tiến sĩ Võ Huy Đỉnh, kết tình bạn tâm giao tri kỷ với con thầy là danh sĩ Võ Huy Tấn và nhà thơ Phạm Nguyễn Du; sau một thời gian ra làm quan, đến khoa thi năm Mậu Tuất (1778), ông tiếp tục ứng thí và xuất sắc đỗ Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân ở tuổi 35; với tài năng xuất chúng trên cả lĩnh vực văn trị và điển chế, ông được cả vua Lê và chúa Trịnh đặc biệt tin yêu, trọng dụng, lần lượt kinh qua nhiều trọng trách then chốt của triều đình như Thiêm sai tri Bình phiên, Toản tu Quốc sử quán, Hữu thị lang bộ Hình, Đông các Đại học sĩ và được ban tước Tường Nguyên bá; khi bão táp lịch sử nổ ra, phong trào nông dân Tây Sơn tiến quân ra Bắc dẹp tan thù trong giặc ngoài, với tầm nhìn tiến bộ và lòng nhiệt thành muốn đem tài năng giúp dân an quốc, ông đã nhanh chóng ra hợp tác, phục vụ triều đại mới; được vua Quang Trung hết sức quý trọng tài năng kinh bang tế thế, ông được phong chức Thượng thư bộ Binh, tước Hầu dưới triều Tây Sơn, trực tiếp tham gia bàn định nhiều chính sách quân sự, ngoại giao quan trọng; đến khi vương triều Tây Sơn suy vi, Nguyễn Ánh đánh bại Tây Sơn lập nên triều Nguyễn, ông khước từ việc ra cộng tác, quyết định lui về quê nhà sống cảnh ẩn dật thanh cao, giữ trọn nhân cách của bậc trí thức đại khoa; di sản văn chương của ông rất phong phú, tiêu biểu nhất là bộ Chuyết Sơn thi tập cùng nhiều tác phẩm khảo cứu sử học ghi dấu ấn sâu đậm trong nền văn học trung đại nước nhà; cuộc đời, tài năng và phẩm hạnh trong sáng của danh sĩ Ninh Tốn là tấm gương sáng ngời về tinh thần nhập thế phụng sự đất nước trong những giai đoạn lịch sử đầy biến động của dân tộc.