2. Những bài học đầu tiên của người làm công tác bí mật (Ông Ba Quốc)

Sau Cách mạng Tháng Tám, Đặng Trần Đức tham gia những nhiệm vụ gắn với an ninh và hoạt động bí mật. Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp buộc các cơ quan cách mạng phải tồn tại giữa một không gian phức tạp: vùng tự do, vùng tạm chiếm và đô thị có hệ thống mật thám dày đặc. Người cán bộ muốn vào sâu trong địa bàn địch phải có lý lịch hợp lý, quan hệ xã hội tự nhiên và khả năng chịu đựng cuộc sống đơn độc.

Trong giai đoạn này, ông học cách đánh giá con người không qua lời nói nhất thời mà qua động cơ, thói quen và những mối liên hệ. Xây dựng một cơ sở cần thời gian; niềm tin quá nhanh có thể là cái bẫy. Ngược lại, nghi ngờ tất cả sẽ khiến người làm tình báo không thể tạo ra mạng lưới. Cân bằng giữa tin cậy và kiểm chứng trở thành kỹ năng nghề nghiệp cốt lõi.

Ông cũng hiểu giá trị của một vỏ bọc bình thường. Người hoạt động bí mật không nên lúc nào cũng tỏ ra bí hiểm hay xuất chúng. Họ phải có nghề nghiệp, gia đình, sở thích và cách ứng xử phù hợp với môi trường. Mỗi chi tiết đều phải nhất quán qua nhiều năm, bởi đối phương có thể kiểm tra từ giấy tờ đến lời kể của hàng xóm.

Kháng chiến chống Pháp còn rèn cho Đặng Trần Đức khả năng làm việc khi liên lạc gián đoạn. Có thời điểm người cán bộ không nhận được chỉ thị mới, phải dựa vào mục tiêu chiến lược và nguyên tắc đã được giao để tự xử lý. Tính chủ động này rất quan trọng khi ông hoạt động đơn tuyến tại Sài Gòn sau năm 1954.

Những năm đầu ít được công chúng biết đến nhưng là trường đào tạo không thể thay thế. Một điệp viên không thể thâm nhập cơ quan tình báo cao cấp chỉ bằng may mắn; phía sau là hàng nghìn giờ quan sát, ghi nhớ và tự kiểm soát. Khi đất nước tạm thời bị chia cắt sau Hiệp định Geneva, Đặng Trần Đức nhận nhiệm vụ bước vào một cuộc chiến mới—không phải với súng trên tay, mà bằng một thân phận được xây dựng đủ chắc để sống giữa chính những người chuyên săn tìm cách mạng.