20 năm tù và nụ cười bất khuất

Có những bức ảnh chỉ ghi lại một khoảnh khắc, nhưng có những khoảnh khắc lại vượt ra khỏi khuôn khổ của một bức ảnh để trở thành biểu tượng của cả một thời đại. “Nụ cười chiến thắng” của Võ Thị Thắng là một khoảnh khắc như thế.

Tháng 7 năm 1968, trong quá trình thực hiện nhiệm vụ tại Sài Gòn, người nữ chiến sĩ trẻ Võ Thị Thắng bị bắt. Ngày 2 tháng 8 năm 1968, bà bị đưa ra xét xử tại Tòa án quân sự mặt trận 3 vùng chiến thuật của chính quyền Sài Gòn.

Trước một cô gái còn rất trẻ, một thành viên hội đồng xét xử nói: “Vậy là cuộc đời cô nữ sinh kể từ đây chôn vùi trong khám tối.” Có lẽ họ nghĩ rằng bản án và những năm tháng lao tù có thể dập tắt tuổi trẻ, ý chí và niềm tin của người phụ nữ ấy. Nhưng trước lời phán xét lạnh lùng, Võ Thị Thắng không khóc, không van xin, không cúi đầu. Bà mỉm cười – một nụ cười bình thản, kiêu hãnh rồi đáp lại: “Liệu chính quyền các ông có tồn tại đến 20 năm để bỏ tù tôi không?” Câu nói ngắn gọn ấy không chỉ là lời đáp dành cho những người đang xét xử bà, mà còn thể hiện một niềm tin mãnh liệt vào tương lai của dân tộc.

Một phóng viên người Nhật đã ghi lại khoảnh khắc ấy bằng ống kính máy ảnh, để rồi bức ảnh về người nữ tù binh với nụ cười hiên ngang được biết đến với tên gọi “Nụ cười chiến thắng”, trở thành một trong những hình ảnh giàu sức lay động của lịch sử chiến tranh Việt Nam.

Sau bản án, Võ Thị Thắng phải trải qua những năm tháng dài trong lao tù, khi tuổi thanh xuân của một người phụ nữ đáng lẽ được sống, được học tập, được yêu thương và xây dựng tương lai lại bị giam giữ sau song sắt. Nhưng nhà tù có thể khóa cánh cửa sắt, không thể khóa được niềm tin trong tâm hồn. Bà vẫn kiên cường chờ đợi ngày đất nước hòa bình.

Và lịch sử đã trả lời cho câu nói năm nào: năm 1973, Hiệp định Paris được ký kết, quân Mỹ rút khỏi Việt Nam; ngày 7 tháng 3 năm 1974, sau nhiều năm bị giam cầm, Võ Thị Thắng được trả tự do. Hai mươi năm mà người ta từng dùng để đe dọa bà đã không trở thành hiện thực, bởi dòng chảy lịch sử đã thay đổi trước khi bản án ấy có thể kéo dài đến hạn. Nhìn lại “Nụ cười chiến thắng” hôm nay, điều khiến chúng ta xúc động không chỉ là hình ảnh một người phụ nữ trẻ đứng trước phiên tòa, mà là sức mạnh tinh thần được gửi gắm trong ánh mắt và nụ cười ấy.

Đó là nụ cười của một con người dù bị tước đoạt tự do nhưng không để mất tự do trong tâm hồn; dù đứng trước những năm tháng tù đày vẫn tin rằng ngày mai sẽ thuộc về dân tộc mình. Võ Thị Thắng đã bước ra khỏi nhà tù, nhưng nụ cười của bà thì ở lại với lịch sử. Hơn nửa thế kỷ trôi qua, chiến tranh đã lùi xa, những thế hệ sinh ra trong hòa bình có thể không hình dung hết những gì ẩn phía sau bức ảnh năm ấy, nhưng mỗi lần nhìn lại, chúng ta vẫn thấy một cô gái tuổi đôi mươi đứng trước nghịch cảnh bằng sự bình thản đến phi thường.

Một bản án có thể giam giữ một con người, nhưng không thể giam giữ niềm tin; một cánh cửa nhà tù có thể khép lại, nhưng không thể ngăn bánh xe lịch sử. Và một nụ cười được sinh ra từ lòng tin, ý chí và tình yêu Tổ quốc có thể vượt qua thời gian để trở thành biểu tượng. “Nụ cười chiến thắng” của Võ Thị Thắng chính là một nụ cười như thế – nụ cười của tuổi trẻ Việt Nam đã đi qua chiến tranh bằng lòng kiên cường, niềm tin và khát vọng về một ngày đất nước hòa bình, thống nhất.