20. Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa – Một đời không mong gì hơn ngoài việc phụng sự Tổ quốc

Ngày 30 tháng 4 năm 1975, khi đất nước hoàn toàn thống nhất, Trần Đại Nghĩa ghi vào sổ tay rằng nhiệm vụ và hoài bão của ông là tham gia về mặt khoa học, kỹ thuật vũ khí trong cuộc đấu tranh giải phóng đất nước, và đến ngày ấy, nhiệm vụ đó đã hoàn thành. Sau gần ba mươi năm kể từ ngày rời nước Pháp trở về theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, mong muốn lớn nhất của ông đã trở thành hiện thực.

Nhưng Trần Đại Nghĩa không dừng lại. Ông tiếp tục nhận nhiệm vụ xây dựng Viện Khoa học Việt Nam, tham gia tập hợp đội ngũ trí thức và giữ cương vị Chủ tịch đầu tiên của Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam. Từ một kỹ sư vũ khí, ông đã trở thành người góp phần định hình nhiều tổ chức khoa học quan trọng của đất nước.

Điều đặc biệt là những chức vụ và danh hiệu lớn không làm thay đổi lối sống giản dị của ông. Trong thời kháng chiến, đám cưới của Trần Đại Nghĩa và nữ y tá Nguyễn Thị Khánh được tổ chức đơn sơ tại chiến khu Bắc Kạn. Hai người không mời Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đại tướng Võ Nguyên Giáp vì ông cho rằng các lãnh đạo đang bận nhiều việc nước. Số tiền còn lại trong túi được dùng mua một ít trái cây để khao đồng đội, mọi người góp thêm tiền làm bữa cơm chung.

Trong đời sống gia đình, ông thường được nhớ đến bởi sự đãng trí hiền lành của một người quá mải mê suy nghĩ. Có khi ông quên ăn, để nhầm mũ hoặc đi nhầm dép. Người liên lạc từng phải ghi lên mũ dòng chữ cho biết đó là mũ của ông Trần Đại Nghĩa để tránh thất lạc. Những câu chuyện ấy không làm giảm đi tầm vóc của vị tướng mà khiến chân dung ông trở nên gần gũi hơn.

Ông dành rất ít sự quan tâm cho tiện nghi cá nhân. Thứ ông thường nghĩ đến là một bài toán kỹ thuật chưa giải xong, điều kiện làm việc của cán bộ trẻ hoặc hướng phát triển của một ngành khoa học. Đồng nghiệp quý trọng ông không chỉ vì kiến thức uyên bác mà còn vì sự điềm đạm, chân thành và không bao giờ dùng chức vụ để tạo khoảng cách.

Năm 1996, Trần Đại Nghĩa được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt đầu tiên cho cụm công trình nghiên cứu và chỉ đạo kỹ thuật chế tạo vũ khí gồm bazooka, súng không giật và bom bay trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp. Phần thưởng đến khi ông đã ở tuổi ngoài tám mươi, như một sự ghi nhận chính thức đối với những công trình từng được làm ra trong các xưởng nhỏ giữa rừng.

Những năm cuối đời, ông cùng gia đình trở về miền Nam và sinh sống tại quận Phú Nhuận, Thành phố Hồ Chí Minh. Vào lúc 16 giờ 20 phút ngày 9 tháng 8 năm 1997, Giáo sư, Viện sĩ, Thiếu tướng, Anh hùng Lao động Trần Đại Nghĩa qua đời, hưởng thọ 84 tuổi.

Di sản của ông hiện diện trong nhiều lĩnh vực. Ngành công nghiệp quốc phòng ghi nhớ người đặt nền móng cho hoạt động nghiên cứu và chế tạo vũ khí. Đại học Bách khoa Hà Nội tôn vinh người hiệu trưởng đầu tiên. Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam trân trọng vị viện trưởng sáng lập. Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam nhớ đến vị chủ tịch đầu tiên đã góp phần xây dựng ngôi nhà chung của giới trí thức.

Tên Trần Đại Nghĩa được đặt cho đường phố, trường học, học bổng và một giải thưởng khoa học – công nghệ. Nhưng di sản quan trọng nhất của ông không nằm ở những công trình mang tên mình. Đó là bài học về lựa chọn của người trí thức: học tập để vươn tới những đỉnh cao của nhân loại, sau đó đem tất cả tri thức trở về phụng sự nhân dân.

Cuộc đời Trần Đại Nghĩa bắt đầu với cậu bé Phạm Quang Lễ bên dòng Măng Thít, đi qua các trường đại học và viện nghiên cứu ở châu Âu, rồi trở về những xưởng quân giới trong rừng. Ông có thể đã sống một cuộc đời giàu có và yên ổn ở nước ngoài, nhưng lại chọn con đường gian khổ cùng dân tộc. Chính lựa chọn ấy đã làm nên ý nghĩa trọn vẹn của cái tên Trần Đại Nghĩa: một con người dành tài năng lớn cho nghĩa lớn của đất nước.