23-8-1945: Tố Hữu và ngày Huế đứng lên giành chính quyền

Thời kỳ lịch sử: Cách mạng Tháng Tám năm 1945
Phần 1: Người thanh niên từng bị tù đày trở về Huế

Trước khi đứng trên lễ đài giữa hàng vạn người dân Huế ngày 23-8-1945, Tố Hữu đã trải qua những năm tháng hoạt động cách mạng đầy hiểm nguy.

Tên thật của ông là Nguyễn Kim Thành, sinh năm 1920. Từ khi còn rất trẻ, ông tham gia phong trào cách mạng và năm 1938 được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Sau đó ông bị chính quyền thực dân bắt giam, trải qua nhiều nhà lao và đến năm 1942 vượt ngục Đắk Glei để tiếp tục hoạt động.

Những năm tháng ấy khiến cuộc đời ông gắn với cách mạng từ rất sớm.

Và đến tháng 8-1945, khi thời cơ giành chính quyền xuất hiện, người thanh niên từng bị xiềng xích trong nhà tù thực dân lại trở về chính miền đất Huế.

Lần này, ông không trở về với tư cách một người bị truy đuổi.

Ông trở về với một nhiệm vụ lịch sử.

Huế lúc ấy không phải một địa phương bình thường.

Đây là kinh đô của triều Nguyễn, nơi chính quyền của vua Bảo Đại và Chính phủ Trần Trọng Kim vẫn tồn tại.

Nếu giành được chính quyền tại Huế, cách mạng sẽ giành được một thắng lợi có ý nghĩa chính trị đặc biệt.

Vì vậy, từng giờ trong những ngày tháng Tám đều vô cùng quý giá.

Chú thích ảnh: Chân dung Tố Hữu và tư liệu hình ảnh về ông thời kỳ đầu hoạt động cách mạng. Đây là ảnh tư liệu được các cơ quan báo chí và cơ quan lưu trữ sử dụng; không có căn cứ để khẳng định một ảnh chân dung cụ thể được chụp đúng những ngày tháng 8-1945.

Phần 2: Ngày 20-8 – Ủy ban Khởi nghĩa được thành lập

Sau khi phát xít Nhật đầu hàng Đồng minh, thời cơ cách mạng xuất hiện trên cả nước.

Tại Huế, tình hình chuyển biến rất nhanh.

Các huyện trong tỉnh lần lượt nổi dậy. Tại thành phố, phong trào quần chúng ngày càng mạnh.

Theo tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và Báo Quân đội nhân dân, ngày 20-8-1945, đoàn cán bộ gồm Tố Hữu, Hồ Tùng Mậu và Nguyễn Duy Trinh đến Huế để trực tiếp chỉ đạo khởi nghĩa. Cũng trong ngày này, Ủy ban Khởi nghĩa tại Huế được thành lập do Tố Hữu làm Chủ tịch.

Có một điểm tư liệu cần nói rõ: một số nguồn khác, trong đó có hồ sơ của TTXVN, ghi Tố Hữu đến Huế từ ngày 17-8. Vì các nguồn chính thống không hoàn toàn thống nhất về ngày ông đặt chân đến Huế, bài viết này chỉ khẳng định chắc chắn rằng đến ngày 20-8, ông đã có mặt và giữ cương vị Chủ tịch Ủy ban Khởi nghĩa, thay vì tự chọn một mốc chưa thống nhất.

Tối 21-8, Ủy ban Khởi nghĩa họp cán bộ.

Kế hoạch được xác định rõ:

• Huy động quần chúng từ các huyện tiến về Huế.

Mọi việc được chuẩn bị cho ngày 23-8.

Không phải một cuộc nổi dậy tự phát.

Đó là một cuộc giành chính quyền đã được chuẩn bị về lực lượng, tổ chức và thời điểm.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về phong trào Cách mạng Tháng Tám tại Huế. Các nguồn Bảo tàng Lịch sử Quốc gia, Báo Quân đội nhân dân và TTXVN xác nhận vai trò của Tố Hữu trong Ủy ban Khởi nghĩa Thừa Thiên Huế.

Phần 3: Huế trước giờ quyết định

Ngày 22-8-1945, phong trào cách mạng tại Huế đã chuyển sang thế áp đảo.

Quần chúng biểu tình thị uy, tiến tới chiếm giữ nhiều cơ quan, công sở và doanh trại bảo an. Cờ Việt Minh xuất hiện trên kỳ đài.

Trong khi đó, chính quyền Trần Trọng Kim ngày càng lúng túng.

Một cuộc mít tinh được dự định tổ chức tại sân vận động Huế vào ngày 23-8 nhằm tạo thanh thế cho chính phủ.

Ủy ban Khởi nghĩa quyết định chớp chính cuộc mít tinh ấy để biến nó thành cuộc biểu dương lực lượng cách mạng.

Đó là một quyết định có ý nghĩa đặc biệt.

Thay vì để quần chúng tập trung theo chương trình của chính quyền cũ, lực lượng cách mạng tổ chức để hàng vạn người dân từ các huyện và trong thành phố cùng tiến về Huế.

Đêm 22-8, trước áp lực của phong trào, Bảo Đại tuyên bố nhường quyền lãnh đạo quốc gia cho Việt Minh.

Nhưng Ủy ban Khởi nghĩa không dừng ở lời tuyên bố đó.

Các yêu cầu cụ thể được đưa ra: triều đình phải giao quyền binh cho chính quyền cách mạng, yêu cầu các tỉnh trưởng giao quyền cho Việt Minh và giao lại lực lượng lính khố vàng cùng vũ khí, đạn dược. Đồng thời, phía cách mạng cam kết bảo đảm an toàn tính mạng và quyền công dân cho Bảo Đại.

Một chế độ tồn tại hàng trăm năm đang đứng trước thời khắc cuối cùng.

Và sáng 23-8, Huế thức dậy trong một thành phố tràn ngập cờ đỏ sao vàng.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về nhân dân Huế trong ngày giành chính quyền 23-8-1945. Nguồn được xác định là tư liệu lịch sử của TTXVN/Bảo tàng Lịch sử Quốc gia.

Phần 4: Hàng vạn người tiến về sân vận động Huế

Chiều 23-8-1945, dòng người từ các huyện và các khu phố đổ về trung tâm Huế.

Những người nông dân.

Thanh niên.

Phụ nữ.

Các đoàn thể cứu quốc.

Các đội tự vệ.

Hàng vạn người cùng tiến về sân vận động.

Ảnh tư liệu còn lại cho thấy một khung cảnh đặc biệt: những đoàn người mặc quần áo giản dị, mang cờ và biểu ngữ, nối nhau tiến vào khu vực trung tâm thành phố.

Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ghi nhận cuộc mít tinh ngày 23-8 có hàng chục vạn người tham gia; một số nguồn ghi con số khoảng 150.000 người tại sân vận động.

Con số có thể khác nhau giữa các tư liệu.

Nhưng điều không thể phủ nhận là quy mô của cuộc tập hợp rất lớn.

Đây không còn là một nhóm người xuống đường.

Đây là sức mạnh của cả một vùng đất.

Và chính sức mạnh ấy đã tạo nên điều đặc biệt của cuộc khởi nghĩa Huế:

Chính quyền thay đổi trước mắt hàng vạn người dân.

Chú thích ảnh: Ảnh “Nhân dân Thừa Thiên-Huế tham gia giành chính quyền và kéo vào cửa Thượng Tứ (Đông Nam Môn, Kinh thành Huế), ngày 23-8-1945”. Đây là ảnh tư liệu được Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và TTXVN lưu giữ, đăng tải.

Phần 5: Tố Hữu trên lễ đài – “chính quyền về tay nhân dân”

Giữa sân vận động Huế, Ủy ban Khởi nghĩa tiến lên lễ đài.

Và người đứng trước hàng vạn đồng bào là Tố Hữu – Chủ tịch Ủy ban Khởi nghĩa Thừa Thiên Huế.

Ông đọc diễn văn tuyên bố thắng lợi của cuộc khởi nghĩa.

Các nguồn chính thống ghi lại rằng Tố Hữu tuyên bố chính quyền về tay nhân dân, đồng thời giới thiệu Ủy ban Nhân dân Cách mạng lâm thời tỉnh Thừa Thiên Huế do Tôn Quang Phiệt làm Chủ tịch.

Khoảnh khắc ấy có một ý nghĩa vượt xa cuộc mít tinh.

Bởi Huế là kinh đô của triều Nguyễn.

Nơi đây từng là trung tâm quyền lực của chế độ quân chủ.

Và giờ đây, trước mắt hàng vạn người dân, một chính quyền cách mạng được công bố.

Không phải trong một cung điện.

Mà giữa quảng trường của nhân dân.

Không phải bằng một nghi lễ của triều đình.

Mà bằng tiếng hoan hô của những người vừa giành lại quyền làm chủ.

Tố Hữu khi ấy mới 24 tuổi.

Hai mươi bốn năm trước, ông là một đứa trẻ sinh ra trong một đất nước thuộc địa.

Những năm tuổi trẻ, ông bị thực dân bắt giam.

Và giờ đây, ở tuổi 24, ông đứng trước hàng vạn người để tuyên bố một chính quyền mới.

Lịch sử đôi khi thay đổi nhanh đến mức một đời người không kịp nhận ra mình đã đi xa đến đâu.

Chú thích ảnh: Hiện chưa có trong các nguồn tôi kiểm tra một ảnh được xác nhận chắc chắn là Tố Hữu đang đứng trên lễ đài đọc diễn văn ngày 23-8-1945. Vì yêu cầu không bóp méo lịch sử, ảnh tư liệu về cuộc mít tinh được sử dụng thay thế, không gán một chân dung khác thành ảnh của khoảnh khắc này.

Phần 6: Một vương triều đi đến hồi kết

Thắng lợi của cuộc khởi nghĩa tại Huế không có nghĩa mọi thủ tục kết thúc ngay trong ngày 23-8.

Sau đó, vấn đề thoái vị của Bảo Đại được giải quyết.

Phái đoàn của Chính phủ Lâm thời Việt Nam Dân chủ Cộng hòa do Trần Huy Liệu làm trưởng đoàn, cùng Nguyễn Lương Bằng và Cù Huy Cận, vào Huế để tiếp nhận sự thoái vị của Bảo Đại.

Ngày 30-8-1945, tại Ngọ Môn, Bảo Đại làm lễ thoái vị và trao lại ấn, kiếm – những biểu tượng quyền lực của triều đình – cho đại diện Chính phủ Lâm thời.

Đó là khoảnh khắc chế độ quân chủ ở Việt Nam chính thức kết thúc.

Nhưng cần phân biệt hai sự kiện:

Ngày 23-8 là ngày Huế giành chính quyền về tay nhân dân.

Ngày 30-8 là ngày diễn ra lễ thoái vị của Bảo Đại tại Ngọ Môn.

Sự phân biệt này rất quan trọng khi kể lại lịch sử.

Bởi cuộc khởi nghĩa và lễ thoái vị là hai sự kiện liên quan chặt chẽ nhưng không phải cùng một ngày.

Và Tố Hữu có vai trò trực tiếp, rõ ràng nhất ở cuộc khởi nghĩa ngày 23-8 với tư cách Chủ tịch Ủy ban Khởi nghĩa.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về lễ thoái vị của Bảo Đại tại Ngọ Môn ngày 30-8-1945. Đây là sự kiện diễn ra sau ngày Huế giành chính quyền 23-8. Nguồn: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và các tư liệu lịch sử về Cách mạng Tháng Tám.

Phần 7: Từ người tù thực dân đến người tuyên bố một chính quyền mới

Nếu nhìn lại con đường của Tố Hữu trước tháng 8-1945, chúng ta sẽ thấy một sự thay đổi rất lớn.

Một thanh niên tham gia cách mạng.

Một người bị bắt.

Một người tù.

Một người vượt ngục.

Một cán bộ cách mạng hoạt động bí mật.

Rồi đến tháng 8-1945:

Chủ tịch Ủy ban Khởi nghĩa Thừa Thiên Huế.

Ngày 23-8, ông đứng trước hàng vạn người dân.

Không còn song sắt nhà tù.

Không còn những cuộc truy bắt.

Không còn phải hoạt động trong bóng tối.

Trước mắt ông là một biển người.

Và phía trên họ là cờ đỏ sao vàng.

Nhưng cần nhớ rằng Tố Hữu không một mình làm nên thắng lợi ấy.

Cuộc khởi nghĩa Huế là kết quả của quá trình chuẩn bị, tổ chức và huy động sức mạnh của đông đảo quần chúng nhân dân, các đoàn thể cứu quốc, lực lượng tự vệ và những người tham gia cách mạng ở Thừa Thiên Huế.

Tố Hữu là người giữ một vị trí lãnh đạo quan trọng.

Nhưng phía sau ông là hàng vạn con người.

Chính họ mới là sức mạnh làm nên cuộc khởi nghĩa.

Và chính điều ấy khiến câu chuyện ngày 23-8-1945 trở nên lớn hơn câu chuyện về một cá nhân.

Đó là câu chuyện về một dân tộc đang tự giành lấy quyền quyết định vận mệnh của mình.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về nhân dân Thừa Thiên Huế trong cuộc khởi nghĩa ngày 23-8-1945. Nguồn chính: TTXVN, Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và các cơ quan báo chí sử dụng lại ảnh lưu trữ.

Lời kết: Ngày Huế đứng lên

Ngày 23-8-1945, Huế không chỉ thay đổi chính quyền.

Huế thay đổi một trang lịch sử.

Từ một kinh đô nơi quyền lực tập trung trong tay triều đình, thành phố trở thành nơi chứng kiến chính quyền cách mạng ra mắt trước đông đảo nhân dân.

Và giữa thời khắc ấy có một người thanh niên 24 tuổi:

Tố Hữu.

Ông đã đọc lời tuyên bố chính quyền về tay nhân dân.

Nhưng nếu chỉ nhớ một mình Tố Hữu thì vẫn chưa đủ.

Phải nhớ những người nông dân từ các huyện kéo về Huế.

Những thanh niên.

Những phụ nữ.

Những đội tự vệ.

Những người tham gia các đoàn thể cứu quốc.

Những cán bộ đã hoạt động bí mật trong nhiều năm.

Và tất cả những con người đã biến một thời cơ lịch sử thành một cuộc tổng khởi nghĩa thắng lợi.

Bởi lịch sử không được làm nên chỉ bởi những cái tên được ghi trong sách.

Lịch sử còn được làm nên bởi những người dân vô danh đã đứng lên đúng vào thời khắc quyết định.

Ngày hôm nay, chúng ta đi giữa Huế yên bình.

Ngắm Kinh thành.

Đi qua Ngọ Môn.

Nhìn dòng người trên những con đường từng chứng kiến Cách mạng Tháng Tám.

Có thể chúng ta khó hình dung được nơi ấy đã từng sôi sục như thế nào vào tháng 8-1945.

Nhưng những bức ảnh đen trắng còn lại vẫn kể được câu chuyện.

Những đoàn người kéo qua cửa Thượng Tứ.

Những lá cờ đỏ sao vàng.

Những gương mặt người dân.

Một sân vận động chật kín người.

Và một người thanh niên đứng trên lễ đài tuyên bố:

Chính quyền đã về tay nhân dân.

Đó là một khoảnh khắc mà chúng ta cần nhớ.

Không phải để sống lại chiến tranh hay chia rẽ quá khứ.

Mà để hiểu giá trị của độc lập và hòa bình.

Bởi những điều hôm nay chúng ta coi là bình thường – được sống trong một đất nước độc lập, được làm chủ cuộc đời mình, được bình yên đi qua những con phố – đã từng là khát vọng mà cả một thế hệ phải đấu tranh để giành lấy.

Và khi nhớ về Tố Hữu trong ngày 23-8-1945, hãy nhớ ông như một người thanh niên đã đi từ nhà tù thực dân đến giữa quảng trường Huế, nhưng đồng thời cũng phải nhớ đến hàng vạn người dân đứng sau ông.

Bởi chính họ – những con người của tháng Tám năm 1945 – đã cùng nhau mở cánh cửa bước sang một thời đại mới.