25 NĂM, TRUYỆN DÀI KỶ VẬT CUỐI CÙNG

15 năm sau ngày miền Nam giải phóng, tôi mới có điều kiện đi tìm gặp các nhân chứng của trận đánh Đèo Din sáng ngày 20 tháng 11 năm 1947, ghi chép tư liệu, ý định viết một bài báo về người liệt sỹ thiếu niên. May thay, cuối những năm 80 Trung ương Đoàn phát động cuộc vận động "Đi tìm địa chỉ đỏ", và, "Hành quân theo bước những người Anh hùng" rộng rãi trong thiếu nhi toàn quốc. Và thế là "địa chỉ đỏ" Trận đánh Đèo Din của Du kích Đại Lịch (Văn Chấn) và sự hy sinh oanh liệt của Liệt sỹ thiếu niên Hoàng Văn Thọ - Đội trưởng Đội thiếu nhi Trung kiên Đại Lịch bỗng chốc trở thành tâm điểm của thanh niên thiếu nhi tỉnh Hoàng Liên Sơn sau ba cuộc chiến: Chống Pháp, chống Mỹ, và chiến tranh biên giới. Tại một cuộc Hội thảo ở Yên Bái năm 1989, nhà văn Đức Lân, đại diện Ban nghiên cứu lịch sử Trung ương Đoàn thẳng thắn khẳng định "Hoàng Văn Thọ là Kim Đồng của Hoàng Liên Sơn". Trân trọng lịch sử, ngưỡng mộ lớp cha anh, lại với mạch cảm hứng sẵn có, năm 1990, tôi đặt bút viết truyện dài "Kỷ vật cuối cùng" cho thiếu nhi với lời bạt "Tặng các em tôi" ở trang đầu cuốn sách.

Kỷ vật cuối cùng lúc đầu có tên là "Áo chàm chân núi", mượn hình tượng tấm áo mà liệt sỹ Hoàng Văn Thọ gửi lại người bạn gái trước khi đi chiến đấu. Năm 1991, khi biên tập, nhà văn Nguyễn Quỳnh đề nghị đổi tên thành Kỷ vật cuối cùng. Truyện dài Kỷ vật cuối cùng được Nhà xuất bản Kim Đồng in lần đầu năm 1991, và năm 1992 đoạt giải Ba giải thưởng Văn học thiếu nhi của Hội nhà văn. Tới nay thêm hai lần, được NXB Kim Đồng, và NXB Hội Nhà văn in, phát hành.

Trở lại Trận đánh Đèo Din và các nhân vật trong tác phẩm.

Ngày 02 tháng 10 năm 1947, thực dân Pháp từ Sơn La ào ạt đánh chiếm huyện Văn Chấn. Chưa đầy một tuần, Văn Chấn, Nghĩa Lộ, Mù Cang Chải đã nằm dưới sự kiểm soát của Pháp. Bí thư Tỉnh ủy Nguyễn Tấn Phúc chủ trì Hội nghị tại Đình làng Khe Liền xã Đại Lịch, phát động toàn dân hưởng ứng lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến của Hồ Chủ Tịch, quyết định lấy Đại Lịch làm căn cứ kháng Pháp. Xây dựng chiến tranh du kích trong vùng địch tạm chiếm... Đèo Din là trận đánh mở đầu của cuộc chiến tranh du kích ấy trên đất Yên Bái. Hoàng Văn Thọ (nhân vật chính trong truyện) khi đó là thư ký xã bộ Việt Minh, Đội trưởng Đội du kích thiếu nhi, sau khi truyền đạt ý kiến chỉ đạo của Chủ tịch xã bộ Hùng Sơn, đã khéo xin ở lại chiến đấu; Hoàng Minh Lưu, chỉ huy trận đánh giao cho Thọ giật địa lôi (một loại mìn tự chế). Địa lôi nổ, hai tên Pháp ngã gục, du kích xả súng xuống lòng đường. Trung đội địch tán loạn, Hoàng Văn Thọ nhảy xuống cướp khẩu Tôm xông trên tay tên Pháp thì một viên đạn của tên lính đứng gần khiến anh loạng choạng. Giặc bắt được, chúng chặt đầu anh treo lên gốc cây để phục bắt du kích. Hoàng Văn Thọ hy sinh nhưng một phong trào "Cướp súng giặc đánh giặc" được Chi bộ Đảng và Xã bộ Việt Minh phát động ngay sau đấy, lan ra toàn huyện, rồi lan ra toàn tỉnh Yên Bái, sôi động trong suốt những năm đầu kháng chiến. Hàng chục trận đánh Pháp của du kích Văn Chấn tưởng như luôn có tinh thần của "Trận đánh Đèo Din", tiếp thêm sự tự tin khi vào trận. Chủ tịch Ủy ban kháng chiến Hành chính tỉnh Yên Bái Trần Đình Khánh trao lá cờ có dòng chữ "Tặng Đội thiếu nhi trung kiên Hoàng Văn Thọ xã Đại Lịch" cho xã Đại Lịch tại Hội nghị Tổng kết nhiệm vụ kháng chiến năm 1948. Như vậy đủ thấy, thời điểm đó, Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến của Bác Hồ, đã lan tỏa đến người dân miền núi như thế nào? Gương hy sinh của Hoàng Văn Thọ là quả cảm, nhưng vô tình đã dấy lên sự tranh cãi thời gian ngay sau đó khi Hoàng Văn Vinh - một điệp viên của ta trong vỏ bọc Phó lý trưởng bị Pháp bắt và xử tử hình. Cuộc tranh luận trái chiều kéo dài ấy chỉ lắng xuống khi cuốn sách Kỷ vật cuối cùng được giải thưởng của Hội Nhà văn năm 1992 và báo chí lên tiếng phân giải về chiến công và sự hy sinh oanh liệt của hai liệt sỹ, hai chiến sỹ du kích nói trên của xã Đại Lịch.

Hiệu ứng tích cực:

Ngay sau khi tôi công bố tài liệu sưu tầm, và nhất là khi cuốn sách Kỷ vật cuối cùng được xuất bản, khá nhiều văn nghệ sỹ và báo chí tìm đến thân nhân, hoặc nhân vật hiện thực ngoài đời của truyện để tiếp tục khai thác tư liệu sáng tác, viết báo. Ông Đào Tiến Lộc (nhân vật Dũng), lão thành cách mạng, nguyên Bí thư chi bộ, người đưa Hoàng Văn Thọ đi kháng chiến; Ông Phạm Quang Tích (nhân vật Hùng) nguyên Chủ nhiệm xã bộ Việt Minh; Ông Hoàng Minh Lưu (Hoàng Minh) Đội trưởng du kích Võ trang; bà Hoàng Thị Thập (Thậm), em gái liệt sỹ Hoàng Văn Thọ...

Người đầu tiên có tác phẩm sau "Kỷ vật cuối cùng" là Họa sỹ Quách Hùng, ông đã hoàn thành bức tranh sơn dầu "Hoàng Văn Thọ cướp súng Tây" (Sau trưng bày, đã lưu tại Bảo tàng Cách mạng Việt Nam), cuối năm 1991, tấm ảnh chụp lại bức tranh đã được Đoàn thiếu nhi Hoàng Liên Sơn kính tặng bác Phạm Văn Đồng khi các em đến thăm Người. Cùng năm đó Ủy ban thiếu niên nhi đồng tỉnh đã lập "Giải thưởng Hoàng Văn Thọ" tặng cho 10 học sinh xuất sắc trong năm học. Rồi, nhà viết kịch Phạm Tuất sáng tác vở "Con Ri đá", diễn trong các trường. Nhà Biên kịch Sân khấu Xuân Nguyên viết vở ca kịch "Hương cốm mùa thu", Đoàn Nghệ thuật tỉnh dự Hội diễn Toàn quốc. Nhạc sỹ Thế Lưu (Thái Bình) có ca khúc "Qua Đèo Din", phổ bài thơ cùng tên của Thanh Phương, thường xuyên phát trên Đài truyền hình. Đến nay "Kỷ vật cuối cùng" được in lại ba lần, đoạt bốn lần giải thưởng trung ương, địa phương; và được Bộ Giáo dục Đào tạo chọn đưa vào giảng dạy trong chương trình văn học địa phương (lớp 9). Nhân vật chính, liệt sỹ Hoàng Văn Thọ ngoài đời, được Nhà nước truy tặng Danh hiệu Anh hùng lực lượng vũ trang, cùng đợt với Danh hiệu Tập thể Anh hùng lực lượng vũ trang nhân dân cho cán bộ nhân dân xã Đại Lịch năm 1998.

Liệt sỹ Hoàng Văn Thọ đã đi từ ngoài đời vào tác phẩm Văn học dân tộc miền núi, và từ tác phẩm, nhân vật Anh hùng trở về với cộng đồng, về với thế hệ. Năm 1999 phần mộ liệt sỹ được Nhà nước quy tập tại Nghĩa trang Thái Lão của huyện Văn Chấn theo đúng nghi thức Quân đội. Huyện Văn Chấn và Thị xã Nghĩa Lộ đều có trường học mang tên người Anh hùng quê hương. Một con đường ở thị xã Nghĩa Lộ cũng được gắn tấm biển nhỏ "Hoàng Văn Thọ". Năm 2010 Huyện đoàn thanh niên Văn Chấn (do Hoàng Thị Thanh Hương làm Bí thư, nêu ý tưởng) đã phối hợp với Ủy ban nhân dân xã Đại Lịch xây dựng "Nhà lưu niệm Anh hùng Liệt sỹ Hoàng Văn Thọ" tại trung tâm xã với kiến trúc nhà sàn, đẹp và trang trọng. Nhà văn Hà Lâm Kỳ và ông Hà Văn Tích cán bộ kháng chiến, bạn đồng hành với liệt sỹ đã dày công sưu tầm, cung cấp hiện vật cho Nhà lưu niệm. Họa sỹ Quách Hùng cung tiến bức tượng chân dung Hoàng Văn Thọ, lưu tại Ban thờ. Trường sơ học Đại Lịch xưa (Giờ là trường PTCS Tiểu học Hoàng Văn Thọ - từng gắn liền với nhiều sự kiện cách mạng và kháng chiến, và là nơi Anh hùng Hoàng Văn Thọ từng học các lớp Đồng Ấu (lớp 1), Parebatoa (lớp 2) và E lê măng te (lớp 3) vào những năm 1945-1947, nay có Bia Di tích lịch sử văn hóa, tọa lạc mặt tiền sân trường. Năm 2012 Đoàn trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Yên Bái phối hợp với Ủy ban nhân dân xã Đại Lịch, đã vận động, quyên góp và xây dựng Bia "Di tích trận đánh Đèo Din", khánh thành đúng dịp 65 năm ngày hy sinh của người Anh hùng. Nhà văn Hà Lâm Kỳ và Họa sỹ Trần Quang Minh đã từng gặp các cựu du kích Đèo Din: Hoàng Văn Tỵ, Hoàng Hữu San, và các cán bộ kháng chiến: Hà Văn Tích, Hoàng Hữu Uyển, Hà Thị Thuần, Hoàng Thị Mộc, đồ họa, dựng lại mô hình "Trận đánh Đèo Din" của du kích Đại Lịch ngày 20 tháng 11 năm 1947.

Tâm nguyện với thế hệ:

Khởi nguồn, có lẽ chỉ là ý tưởng viết một cuốn sách nhỏ cho thiếu nhi về người thiếu niên dũng cảm Hoàng Văn Thọ trong kháng chiến chống Pháp. Khi đạt kết quả ban đầu, ý tưởng được đẩy lên là quảng bá sự kiện và con người lịch sử về một vùng đất nghèo ở nông thôn miền núi. Cuộc vận động Học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh, tôi nhớ lại, sau khi Bác qua đời, Trung ương Đoàn cũng đã phát động cuộc vận động lớn "Sống, chiến đấu, lao động và học tập theo gương Bác Hồ vĩ đại", và tôi, trong lớp thanh niên thời đấy đã hào hứng đón nhận với hành động cao cả: viết đơn tình nguyện bằng máu, lên đường nhập ngũ. Bốn mươi lăm năm qua đi, tinh thần "theo gương Bác Hồ" giờ được khơi dậy trở lại, tôi hào hứng một ý tưởng mới: Khởi xướng, xây dựng loạt bia di tích tại quê hương Đại Lịch nơi "căn cứ kháng chiến" những năm gian khổ nhất 1947-1950 của tỉnh Yên Bái, góp phần tri ân các thế hệ trước, và nhắc nhở lớp người sau. Chỉ trong năm năm (2010-2015) loạt Bia di tích được hình thành, xây dựng hoàn toàn theo hướng xã hội hóa mà vẫn đảm bảo các nguyên tắc theo quy định của Luật Di sản: "Nhà lưu niệm Anh hùng Liệt sỹ Hoàng Văn Thọ" (Phần tư liệu trưng bày – năm 2011), Bia: "Di tích trận đánh Đèo Din" (2012), Bia "Đình làng Khe Liền Di tích kháng chiến" (2013), Bia: "Trường Đại Lịch, Di tích cách mạng" (2014), Bia: "Di tích chiến thắng Lũng Bũm" (2014) và Bia: "Di tích lán Gốc Hồng nơi thành lập Chi bộ Đại Lịch" (2015). Cố nhiên, tôi chỉ là người khởi xướng, xác định địa danh, soạn văn bia, tài trợ tài chính, và cùng với chính quyền địa phương tổ chức thực hiện. Những ngày khánh thành các Bia Di tích, đều có sự hiện diện của các nhân chứng lịch sử và nhân dân – một món quà ý nghĩa hướng tới kỷ niệm 70 năm Lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến của Chủ tịch Hồ Chí Minh (tháng 12 .1946 – 2016).

Quả thật, việc thiện, việc làm "sống lại" lịch sử địa phương tưởng như thuận chiều bởi đó là lịch sử đích thực, hợp với lòng người. Nhưng không, không có gì suôn sẻ kể cả trong việc làm từ thiện. Cụ Hồ dạy: Việc gì có ích cho dân thì hết sức làm... tôi chỉ nghĩ đơn giản thế, ấy vậy mà ngay cả cơ quan chức năng cũng có ý lảng tránh, họ chỉ muốn "nhà nước giao"! Rồi, có người chức sắc, người khá dư dả về kinh tế, khi đến vận động ủng hộ, họ cũng chỉ... cười! Nhưng người dân vùng kháng chiến thì lại khác, người dân miền núi, dân tộc, dân trí còn thấp đấy, nhưng họ hiểu rõ, không thể để cho con em mình quên đi xương máu cha ông trong mấy cuộc kháng chiến vì Độc lập Tự do ngay trên mảnh đất quê nhà.

70 năm Toàn quốc kháng chiến, mấy anh em văn nghệ sỹ chúng tôi lại về Đại Lịch: Nhà bia liệt sỹ khắc tên 103 người con hy sinh vì Tổ quốc. Phòng truyền thống hai tấm bằng: Danh hiệu Đơn vị Anh hùng; Anh hùng Lực lượng vũ trang, và 13 tấm bằng: Danh hiệu Mẹ Việt Nam Anh hùng. Cán bộ kháng chiến chín năm – những người trong cuộc, chỉ còn đếm trên đầu ngón tay. Ở tuổi bát tuần, sức đã yếu, nhưng các cụ vẫn hào hứng kể chuyện. Bà Hà Thị Thuần tuổi 90, Huy hiệu 70 năm tuổi Đảng, không đi lại được, nhưng vẫn minh mẫn. Thời thôn nữ, bà là Hội trưởng phụ vẫn xã trong kháng chiến (1947) chịu trách nhiệm lo toàn bộ lương thực thực phẩm cho Huyện bộ Việt Minh đóng ở rừng Phắc Nam – Đồng Lở. Mỗi khi nhắc đến các ông Đào Tiến Lộc, Phạm Quang Tích, Hoàng Minh Lưu những cốt cán kháng chiến của Đại Lịch, bà tự hào, nhưng lại rơm rớm nước mắt. Các ông Hà Văn Tích, Hoàng Văn Tỵ đích thân chống gậy theo đoàn làm phim đến "Trận địa Đèo Din", và, gốc cây sâng, nơi liệt sỹ Hoàng Văn Thọ bị chặt đầu 70 năm trước. Dừng chân trên nền đình làng Khe Liền, phảng phất bóng dáng Bí thư Tỉnh ủy Nguyễn Chấn, rồi, Bí thư Tỉnh ủy Nguyễn Tấn Phúc chủ trì Hội nghị giữa lòng địch hậu. Năm 2009 khi đứng trên nền Đình này, ông Hà Thiết Hùng nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Bí thư Tỉnh ủy Hoàng Liên Sơn nhân chứng lịch sử nói với chúng tôi: Nếu ngày đó (1947-1950) quân Pháp chiếm được Đại Lịch, thì không biết tình hình sẽ đi đến đâu.

Anh em văn nghệ sỹ và báo chí vào chân núi Đáy làng Khe Liền, tìm lên ngôi nhà sàn lợp cọ, nơi tĩnh dưỡng của bà Hà Thị Chuyên, người vợ chưa cưới của liệt sỹ Hoàng Văn Thọ năm xưa. Ở tuổi 86, tay bà đã run, mà mắt vẫn sáng, nhớ rành dọt: "Ngày anh Thọ mất, tôi xin mẹ chồng được giữ tấm áo này làm kỷ niệm. Mẹ anh Thọ đồng ý... "! Tấm áo the nhuộm chàm, khuy cúc đồng, lễ vật ăn hỏi của Anh hùng liệt sỹ Hoàng Văn Thọ, gấp nếp đặt giữa vuông vải đỏ, đã 70 năm nằm trong chiếc hòm gỗ của bà Chuyên, chỉ một mình bà giở đi giở lại ngày giỗ Anh; "Kỷ vật cuối cùng" ấy khi tôi đặt tên tác phẩm cũng chỉ nghe người già kể, năm 2011 mới tận mắt chứng kiến sau lời khẩn khoản của cô cháu Hoàng Thị Thanh Hương Bí thư Huyện đoàn Văn Chấn, người khởi xướng xây dựng Nhà lưu niệm. Nâng tấm áo vẫn như còn vị hương vải trước ống kính ghi hình, bà Chuyên khẽ gạt nước mắt. 70 năm, tấm áo chàm của người Anh hùng trẻ tuổi đã trở thành báu vật sống để lịch sử và quê hương nhắc nhở thế hệ mai sau, điều mà bà Hà Thị Chuyên – cô thôn nữ Tày Đại Lịch ngày xưa, không bao giờ nghĩ đến.