26 tuổi và quả cầu lửa trên bầu trời Bắc Việt
Từ một sinh viên Bách khoa tình nguyện nhập ngũ năm 1965, sang Liên Xô học lái MiG-21, đến một phi công chỉ huy trẻ tuổi từng bay xuyên qua chính quả cầu lửa do mình tạo ra trên bầu trời năm 1972 — hành trình của Nguyễn Tiến Sâm đi qua những năm tháng trực chiến âm thầm, những trận không chiến cận kề cái chết, và đỉnh điểm là trận đối đầu với đội hình 24 máy bay địch trên bầu trời Tuyên Quang. Ông trở thành Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân ở tuổi 26, rồi tiếp tục phục vụ đất nước suốt nhiều thập kỷ sau chiến tranh cho đến khi qua đời năm 2019. Đây là câu chuyện về lòng quả cảm, trách nhiệm và cái giá của bầu trời tự do.
Có những chiếc máy bay trở về mà thợ máy không dám nhận ra. Chiếc MiG-21 số hiệu 5020 cất cánh với lớp sơn trắng bạc nguyên vẹn. Khi hạ cánh trở lại, cả thân máy bay đã nhuộm đen vì khói thuốc súng — nó vừa bay xuyên qua chính quả cầu lửa do mình tạo ra. Người bước ra khỏi buồng lái cười hiền, cao chưa đầy một mét sáu, nặng 55 cân. Đó là Nguyễn Tiến Sâm — phi công Không quân Nhân dân Việt Nam, người được ghi nhận bắn rơi sáu máy bay Mỹ. Nhưng trước khi là cái tên trong sử sách không quân, ông chỉ là một sinh viên hai mươi tuổi rời giảng đường lên đường.
Từ giảng đường đến bầu trời Krasnodar
Sinh ngày 16/5/1946 tại xã Đông Mỹ, Thanh Trì, Hà Nội (nay là xã Nam Phù), ông học cấp ba tại trường Chu Văn An (1961–1964), rồi trở thành sinh viên Đại học Bách khoa Hà Nội. Năm 1965, giữa lúc miền Bắc bắt đầu hứng chịu những đợt oanh tạc đầu tiên, chàng sinh viên ấy tình nguyện nhập ngũ, trúng tuyển phi công và được cử sang Liên Xô học lái MiG-21 tại trường đào tạo Krasnodar.
Năm 1968, ông về nước, nhận nhiệm vụ tại Trung đoàn Không quân 921. Chỉ sau ba chuyến bay, ông đã được đưa vào trực chiến. Những năm 1969–1970, ông trực chiến tại Thanh Hóa, Nghệ An, bảo vệ tuyến đường huyết mạch chi viện vũ khí cho miền Nam — những năm tháng âm thầm rèn nên bản lĩnh của một phi công thực thụ.
Bay vào quả cầu lửa
Năm 1972, ông chuyển sang Trung đoàn 927 cùng phi công Nguyễn Đức Soát, và lập tức lao vào giai đoạn chiến sự ác liệt nhất. Là cán bộ chỉ huy nhưng chưa lập chiến công nào, ông "nóng ruột" — cho đến một buổi sáng mùa hè, ông áp sát một tốp F-4, phóng hai quả tên lửa liên tiếp. Khoảng cách phóng an toàn theo lý thuyết phải trên 5km; lúc đó ông chỉ còn cách mục tiêu hơn 500 mét. Máy bay địch nổ tung ngay trước mặt, không còn đường tránh, ông cho MiG bay thẳng vào vùng nổ. Ra khỏi đám cháy, động cơ tắt giữa không trung, buồng lái tối sầm — ông bình tĩnh khởi động lại, mò về hạ cánh an toàn. Mặt đất không nhận ra máy bay của ai, cho đến khi ông mở nắp buồng lái bước ra.
Sau trận đó, ông bị phê bình vì đánh quá liều lĩnh, nhưng cũng được đánh giá là phi công trẻ dũng cảm — năm ấy ông mới 26 tuổi. Ông tiếp tục hạ thêm hai chiếc F-4 trong tháng 7, rồi mỗi tháng 9 và 10 thêm một chiếc.
Bầu trời Tuyên Quang
Tháng 10/1972, ông xuất kích, phát hiện đội hình 24 máy bay Mỹ. Bay số 2, ông giúp đồng đội số 1 hạ một chiếc dẫn đầu. Được lệnh quay về, ông vẫn quyết bám theo bốn chiếc còn lại ở độ cao hơn 6.000 mét — tiến gần đến khi chỉ còn 1,5km mới phóng liền hai quả tên lửa. Chiếc F-4 nổ tung như pháo hoa trên bầu trời Tuyên Quang. Trên đường về, ông reo hò không ngớt — niềm vui của một người trẻ vừa vượt qua ranh giới sống chết.
Năm 1973, ông được phong Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Sau chiến tranh, ông tiếp tục học tại Liên Xô, trở thành Trung đoàn trưởng Trung đoàn 927, Tham mưu trưởng Sư đoàn 371, rồi Tham mưu trưởng Quân chủng Không quân từ 1989, mang quân hàm Đại tá. Rời quân ngũ, ông giữ chức Cục trưởng Cục Hàng không dân dụng Việt Nam và Thứ trưởng Bộ Giao thông Vận tải. Ông qua đời năm 2019, thọ 73 tuổi.
Người phi công từng bay xuyên qua quả cầu lửa năm 26 tuổi ấy đã sống trọn một đời — điều không phải đồng đội nào cùng thời cũng có được. Câu chuyện của ông không cần bi tráng hóa để đáng nhớ: chỉ cần kể đúng như nó đã diễn ra — một sinh viên hai mươi tuổi gấp sách vở lại, học lái máy bay ở xứ người, rồi trở về giữ bầu trời quê hương bằng sự bình tĩnh học được qua từng phi vụ.
