3. Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa – Sáu tấm bằng và hành trình chinh phục khoa học châu Âu

Năm 1935, Phạm Quang Lễ đến Pháp với một suất học bổng chỉ đủ bảo đảm cho thời gian đầu. Theo lộ trình thông thường, sinh viên phải trải qua khoảng hai năm dự bị trước khi thi vào các trường lớn. Nhưng vì nguồn hỗ trợ có hạn, ông buộc phải rút ngắn thời gian chuẩn bị, tự học với cường độ rất cao và nhanh chóng vượt qua kỳ thi vào Trường Cầu đường Paris.

Bắt đầu từ ngành cầu đường, Phạm Quang Lễ không giới hạn mình trong một chuyên môn. Ông nhận ra rằng khoa học kỹ thuật hiện đại là một hệ thống liên kết: muốn thiết kế một phương tiện phải hiểu cơ học; muốn nghiên cứu động cơ phải biết điện, vật liệu và nhiệt học; muốn tính toán chính xác cần nền tảng toán học. Vì thế, ông tham gia các khóa học tại nhiều cơ sở đào tạo lớn như Đại học Bách khoa, Đại học Mỏ, Đại học Điện, Đại học Sorbonne, Trường Cầu đường Paris và Học viện Kỹ thuật Hàng không.

Năm 1940, Phạm Quang Lễ gần như đồng thời nhận ba văn bằng: kỹ sư cầu đường, kỹ sư điện và cử nhân toán. Sau đó, ông tiếp tục học và nhận thêm các bằng về hàng không, mỏ–địa chất và chế tạo máy. Tổng cộng, người thanh niên đến từ một gia đình nghèo ở Vĩnh Long tích lũy được sáu văn bằng đại học và kỹ sư thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau.

Thành tích ấy không đến từ năng khiếu đơn thuần. Những người bạn cùng thời nhớ rằng Phạm Quang Lễ sống rất kỷ luật, ít tham gia những cuộc vui và dành phần lớn thời gian cho thư viện, giảng đường cùng phòng thí nghiệm. Ông hầu như không uống rượu, không học khiêu vũ và rất hiếm khi đi chơi. Những dịp nghỉ hè, bạn bè đôi khi mới rủ được ông đạp xe dọc bờ sông Seine hoặc đến thăm một số vùng ở miền nam nước Pháp.

Phạm Quang Lễ còn tự học tiếng Đức để đọc các tài liệu kỹ thuật nguyên bản. Đây là việc rất khó vì ngoài thời gian học chuyên môn, ông phải làm quen với một ngôn ngữ mới và hệ thống thuật ngữ phức tạp. Nhưng khả năng đọc tiếng Đức mở rộng đáng kể nguồn kiến thức, đặc biệt trong các lĩnh vực cơ khí chính xác, hàng không và công nghệ chế tạo vũ khí.

Việc học nhiều ngành không phải để sưu tập văn bằng. Ngay từ khi rời Việt Nam, Phạm Quang Lễ đã quan tâm đến câu hỏi đất nước cần gì để tự bảo vệ. Ông hiểu rằng một dân tộc muốn giành và giữ độc lập không thể chỉ có lòng yêu nước; phải làm chủ kỹ thuật, sản xuất được máy móc và từng bước xây dựng năng lực quốc phòng của riêng mình.

Kiến thức liên ngành về sau trở thành lợi thế đặc biệt của Trần Đại Nghĩa. Khi chế tạo một loại vũ khí trong điều kiện thiếu thốn, ông có thể đồng thời tính toán đường đạn, nghiên cứu thuốc phóng, lựa chọn vật liệu và thiết kế quy trình gia công. Nếu chỉ được đào tạo trong một chuyên ngành hẹp, ông khó có khả năng xử lý toàn bộ chuỗi vấn đề ấy.

Mười một năm tại châu Âu đã đưa Phạm Quang Lễ đến vị trí của một kỹ sư có trình độ cao, đủ điều kiện xây dựng cuộc sống sung túc. Nhưng đối với ông, những văn bằng chỉ là phương tiện. Giấc mơ sâu xa vẫn là đem khoa học trở về phục vụ quê hương. Vì vậy, song song với chương trình chính thức, ông âm thầm theo đuổi một lĩnh vực mà sinh viên thuộc địa gần như không được phép tiếp cận: khoa học chế tạo vũ khí.