30 phút nghẹt thở chiều 2/9/1945 tại Sài Gòn và bài diễn văn ứng khẩu lịch sử của Trần Văn Giàu

Biển người chờ đợi làn sóng điện từ Quảng trường Ba Đình

Chỉ một tuần sau khi cuộc Tổng khởi nghĩa giành chính quyền tại Sài Gòn (25/8/1945) thắng lợi trọn vẹn, người dân Nam Bộ đón nhận tin vui lớn: Ngày 2/9/1945, tại Quảng trường Ba Đình (Hà Nội), Chủ tịch Hồ Chí Minh sẽ thay mặt Chính phủ lâm thời đọc bản Tuyên ngôn Độc lập, khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.

Tại Sài Gòn, Lâm ủy Hành chính Nam Bộ quyết định tổ chức một cuộc mít tinh khổng lồ tại đại lộ Cộng Hòa (trước đó là đại lộ Norodom, nay là đường Lê Duẩn, khu vực phía sau Nhà thờ Đức Bà) để đồng bào trực tiếp nghe tiếp âm tiếng nói của Hồ Chủ tịch qua làn sóng điện.

Từ trưa ngày 2/9/1945, bất chấp trời nắng gắt đầu thu, hơn 30 vạn đồng bào Sài Gòn – Chợ Lớn và các tỉnh lân cận Gia Định, Chợ Lớn, Biên Hòa, Tân An... trong trang phục chỉnh tề, tay cầm cờ đỏ sao vàng và biểu ngữ bằng 5 thứ tiếng (Việt, Anh, Pháp, Hoa, Nga) đã đổ về trung tâm thành phố. Cả một biển người đứng nghiêm trang, hướng mắt lên hệ thống loa phóng thanh đặt trên lễ đài cao.

Sự cố kỹ thuật và bài diễn văn ứng khẩu đi vào lịch sử

Đúng 14 giờ chiều, giờ phút thiêng liêng đã điểm. Thế nhưng, trên lễ đài, các nhân viên kỹ thuật vô tuyến điện mặt đẫm mồ hôi, loay hoay điều chỉnh máy thu sóng mà loa phóng thanh chỉ phát ra những tiếng lẹt xẹt, rè nhiễu. Do thời tiết chiều hôm đó có giông bão trên đường truyền từ Bắc vào Nam, cộng với thiết bị phát sóng tại Bạch Mai (Hà Nội) và máy thu tại Sài Gòn còn quá cũ kỹ, làn sóng điện từ Quảng trường Ba Đình đã không thể vượt qua hàng ngàn cây số để đến với đồng bào miền Nam.

15 phút, rồi 30 phút trôi qua. Dưới quảng trường, 30 vạn người dân bắt đầu xôn xao, lo lắng. Kẻ thù thực dân Pháp đang lăm le rình rập ngay trong thành phố, nếu cuộc mít tinh ngày Độc lập rơi vào cảnh hỗn loạn hoặc giải tán trong thất vọng, uy tín của chính quyền cách mạng non trẻ sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Trước tình thế cấp bách, Ban tổ chức đề nghị ông Trần Văn Giàu – Chủ tịch Lâm ủy Hành chính Nam Bộ, khi ấy mới 34 tuổi – lên lễ đài giải nguy. Không có lấy một trang giấy soạn sẵn, Trần Văn Giàu đứng trầm ngâm khoảng 5 phút, lấy mũ gạch vội mấy ý chính lên mảnh giấy nhỏ, rồi đĩnh đạc bước ra trước micro.

Giọng nói miền Nam hào sảng, đanh thép của ông vang vọng khắp đại lộ Cộng Hòa, xua tan bầu không khí căng thẳng:

"Đồng bào! Hôm nay, ngày 2 tháng 9 năm 1945, tại Hà Nội, Chủ tịch Hồ Chí Minh thay mặt Chính phủ lâm thời đọc bản Tuyên ngôn Độc lập của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Vì thời tiết xấu, đài tiếp âm của chúng ta không nhận được làn sóng điện từ Thủ đô, nhưng trái tim của hàng triệu đồng bào Nam Bộ đang đập cùng một nhịp với Thủ đô Hà Nội!"

Tiếp đó, bằng tư duy sắc sảo của một nhà lý luận và ngọn lửa nhiệt huyết của người lãnh đạo khởi nghĩa, Trần Văn Giàu đã ứng khẩu một bài diễn văn chính trị chấn động lòng người:

"Việt Nam từ một xứ thuộc địa đã trở thành một nước độc lập. Việt Nam từ một đế chế đã trở thành một nước cộng hòa. Việt Nam đương tiến bước trên đường sống. Song cuộc hồi sinh của dân tộc đang bị kẻ thù đe dọa. Kẻ thù mưu toan tròng lại ách nô lệ lên cổ hai mươi lăm triệu đồng bào... Đồng bào ở đây đòi hỏi nơi chúng tôi sự cương quyết, chúng tôi xin hứa với đồng bào rằng: Chính phủ trung ương và Lâm ủy Hành chính Nam Bộ sẽ không làm gì trái với lòng mong muốn của đồng bào! Chúng ta thà chết tự do hơn sống nô lệ!"

Khi tiếng nói của ông vừa dứt, hàng trăm ngàn cánh tay dưới quảng trường đồng loạt giơ cao, hô vang khẩu hiệu "Độc lập hay là chết!" vang dậy cả bầu trời Sài Gòn. Ngay sau bài diễn văn của Trần Văn Giàu, bác sĩ Phạm Ngọc Thạch – Bộ trưởng Bộ Y tế trong Chính phủ lâm thời – đã bước lên thay mặt toàn thể nhân dân miền Nam tuyên đọc lời thề bảo vệ nền độc lập đến giọt máu cuối cùng. Cuộc mít tinh ngày 2/9/1945 tại Sài Gòn khép lại bằng cuộc tuần hành vĩ đại của 30 vạn dân chúng, trở thành một trong những trang sử hào hùng nhất của Nam Bộ.

Nguồn tư liệu chính thống đối chiếu và tham khảo

• Trần Văn Giàu, Hồi ký 1940–1945 (Bản lưu tại Viện Khoa học Xã hội vùng Nam Bộ).