35 Năm để một Cuốn Nhật Ký trở về

35 NĂM ĐỂ MỘT CUỐN NHẬT KÝ TRỞ VỀ

Có những thứ tưởng rằng đã thất lạc thì sẽ mãi mãi biến mất.

Nhưng cũng có những ký ức, dù đi qua nửa vòng trái đất, vẫn tìm được đường trở về.

Câu chuyện về hai cuốn nhật ký của bác sĩ Đặng Thùy Trâm là một câu chuyện như thế.

Năm 1970, tại chiến trường Đức Phổ, Quảng Ngãi, một nữ bác sĩ trẻ tên Đặng Thùy Trâm đã hy sinh khi mới 27 tuổi. Những gì chị để lại không chỉ là ký ức của một người con, một người bác sĩ hay một người trẻ sống giữa chiến tranh, mà còn là những trang nhật ký được viết trong những năm tháng đầy biến động ấy.

Nhưng câu chuyện về cuốn nhật ký chỉ thực sự bắt đầu khi chị không còn nữa.

Năm 1970, hai cuốn nhật ký của Đặng Thùy Trâm rơi vào tay quân đội Mỹ.

Frederic Whitehurst, khi ấy mới 22 tuổi và làm công việc tình báo quân sự, là người đã giữ những cuốn sổ ấy lại. Theo lời kể được ghi lại sau này, khi một người phiên dịch tên Nguyễn Trung Hiếu biết những cuốn sổ đang có nguy cơ bị tiêu hủy, ông đã ngăn lại bằng một câu nói rất nổi tiếng:

“Đừng đốt cuốn sổ này. Trong đó đã có lửa rồi.”

Một câu nói ngắn ngủi.

Nhưng có lẽ không ai lúc ấy nghĩ rằng “ngọn lửa” ấy sẽ tồn tại thêm 35 năm nữa.

Fred mang những cuốn nhật ký về Mỹ.

Nhiều năm trôi qua.

Chiến tranh kết thúc.

Những người từng ở hai phía của cuộc chiến trở về với cuộc sống của mình.

Nhưng Fred vẫn giữ những cuốn sổ ấy.

Ông hiểu rằng chúng không đơn giản là những tài liệu chiến tranh. Đó là những trang viết của một con người đã sống, đã yêu thương, đã nhớ gia đình và đã gửi vào đó những suy nghĩ riêng tư nhất của mình.

Điều ông muốn làm là tìm lại gia đình của người đã viết chúng.

Nhưng việc ấy không dễ dàng.

Suốt nhiều năm, Fred vẫn không biết gia đình Đặng Thùy Trâm ở đâu.

Cuốn nhật ký cứ thế ở bên ông.

Một kỷ vật của một người xa lạ, nhưng lại là một phần ký ức mà ông không muốn đánh mất.

Rồi đến năm 2005, mọi chuyện bắt đầu thay đổi.

Tại một hội nghị ở Texas Tech University, Fred và người anh trai Robert mang câu chuyện về hai cuốn nhật ký đến đó. Một cựu binh Mỹ khác là Ted Engelmann biết câu chuyện và đề nghị giúp tìm gia đình Đặng Thùy Trâm khi trở về Việt Nam.

Cuối cùng, sau 35 năm, gia đình của người nữ bác sĩ trẻ ấy được tìm thấy.

Những trang viết từng rời Việt Nam trong chiến tranh nay bắt đầu tìm được đường trở về.

Tháng 4 năm 2005, gia đình Đặng Thùy Trâm nhận được bản sao những cuốn nhật ký. Sau đó, gia đình có dịp gặp Fred và tiếp cận những bản gốc được lưu giữ tại Texas Tech University.

35 năm.

Đó là khoảng thời gian dài hơn cả tuổi đời của nhiều người trẻ ngày nay.

35 năm để một cuốn nhật ký trở về với gia đình của người đã viết nó.

Tôi nghĩ, nếu đặt mình vào vị trí của gia đình chị Trâm lúc ấy, có lẽ cảm xúc không thể chỉ gọi bằng hai chữ “vui mừng”.

Bởi những trang giấy ấy vừa là món quà, vừa là một cuộc gặp lại.

Một cuộc gặp lại với người đã không thể trở về.

Điều khiến tôi nhớ nhất về câu chuyện này không phải là việc một cuốn sách đã trở thành nổi tiếng.

Tôi nhớ đến hành trình của nó.

Một cuốn nhật ký được viết bởi một cô gái trẻ ở Quảng Ngãi.

Bị thất lạc trong chiến tranh.

Được một người ở phía bên kia chiến tuyến giữ lại.

Đi qua hàng nghìn cây số.

Nằm im suốt 35 năm.

Rồi cuối cùng trở về Việt Nam.

Nếu nhìn theo cách ấy, cuốn nhật ký giống như một chiếc cầu.

Nó nối một người đã khuất với gia đình.

Nối quá khứ với hiện tại.

Và đặc biệt, nối những con người từng đứng ở hai phía của một cuộc chiến bằng một điều rất giản dị: sự trân trọng đối với ký ức của một con người.

Có lẽ đó cũng là điều đẹp nhất mà một kỷ vật chiến tranh có thể làm được.

Nó không chỉ nhắc chúng ta nhớ về chiến tranh.

Nó giúp chúng ta nhìn thấy con người phía sau lịch sử.

Tôi sinh ra khi chiến tranh đã lùi xa.

Những điều tôi biết về chiến tranh phần lớn đến từ sách giáo khoa, những thước phim cũ, những câu chuyện của ông bà và những lần đến thăm các địa danh lịch sử.

Vì vậy, đôi khi chiến tranh đối với thế hệ tôi giống như một điều rất xa.

Nhưng khi đọc câu chuyện về Đặng Thùy Trâm, tôi lại thấy khoảng cách ấy ngắn hơn.

Bởi chị cũng từng là một người trẻ.

Chị cũng có gia đình để nhớ.

Có những người thương yêu.

Có những điều khiến chị buồn, vui và hy vọng.

Chị từng sống với những cảm xúc rất giống những gì người trẻ hôm nay vẫn có.

Chỉ khác rằng tuổi trẻ của chị diễn ra trong một thời đại mà đất nước chưa có hòa bình.

Còn tuổi trẻ của chúng tôi được lớn lên trong hòa bình.

Sự khác biệt ấy khiến tôi càng hiểu rằng những ngày bình thường mình đang có thực ra không hề bình thường.

Được đến trường.

Được chọn ngành mình yêu thích.

Được đi đâu đó cùng bạn bè.

Được trở về nhà sau một ngày dài và nhìn thấy gia đình vẫn ở đó.

Những điều nhỏ bé ấy chính là một phần của hòa bình.

Và để có được chúng, đã có cả một thế hệ phải đánh đổi bằng những năm tháng tuổi trẻ của mình.

Năm 2005, hai cuốn Nhật ký Đặng Thùy Trâm được xuất bản tại Việt Nam và nhanh chóng được đông đảo độc giả đón nhận. Những trang viết vốn ban đầu chỉ dành cho chính người viết đã trở thành một phần ký ức chung của nhiều thế hệ.

Nhưng tôi nghĩ, điều quan trọng nhất không nằm ở việc cuốn sách được bao nhiêu người đọc.

Quan trọng hơn là sau khi đọc, chúng ta còn nhớ điều gì.

Có thể chúng ta sẽ quên một vài mốc thời gian.

Có thể chúng ta không nhớ hết những sự kiện lịch sử.

Nhưng hy vọng chúng ta sẽ nhớ rằng phía sau những trang lịch sử ấy là những con người thật.

Những người từng có tuổi trẻ.

Từng có ước mơ.

Từng nhớ nhà.

Và từng mong một ngày đất nước được bình yên.

Có một câu hỏi mà tôi thường nghĩ đến:

Nếu những cuốn nhật ký ấy không được giữ lại thì sao?

Có lẽ lịch sử vẫn còn đó.

Nhưng chúng ta sẽ mất đi một tiếng nói rất riêng của một người trẻ trong chiến tranh.

Và nếu Fred đã chọn cách bỏ qua những cuốn sổ ấy, câu chuyện có lẽ đã kết thúc từ năm 1970.

May mắn thay, ông đã không làm vậy.

Một người ở bên kia chiến tuyến đã lựa chọn giữ lại ký ức của một người Việt Nam.

Và 35 năm sau, ký ức ấy trở về với quê hương.

Đó là lý do tôi nghĩ rằng việc “kể lại một câu chuyện” không đơn giản là nhắc lại quá khứ.

Đó là cách chúng ta giữ cho quá khứ không bị lãng quên.

Thế hệ trước đã sống qua chiến tranh.

Thế hệ chúng tôi sống trong hòa bình.

Và thế hệ chúng tôi có một trách nhiệm rất khác: đừng để những câu chuyện của thế hệ trước chỉ còn nằm trong những trang sách.

Hãy lắng nghe khi ông bà kể chuyện.

Hãy hỏi cha mẹ về những người thân đã từng đi qua chiến tranh.

Hãy giữ lại những bức ảnh cũ, những lá thư, những món đồ mà người trước để lại.

Bởi có thể với chúng ta, đó chỉ là một món đồ đã cũ.

Nhưng với một gia đình, nó có thể là cả một phần ký ức.

35 năm để một cuốn nhật ký trở về.

Nhưng có những câu chuyện, chỉ cần được kể lại một lần, có thể ở lại thêm rất nhiều thế hệ.

Tôi nghĩ về hai cuốn nhật ký ấy và nghĩ về những người trẻ hôm nay.

Chúng ta may mắn vì không phải viết những dòng nhật ký giữa chiến trường.

Chúng ta có thể viết về một ngày đi học, một chuyến đi xa, một buổi chiều bên gia đình, hay những ước mơ rất bình thường của tuổi trẻ.

Và có lẽ đó chính là điều mà thế hệ đi trước mong muốn nhất:

Rằng những người trẻ sau này sẽ được sống một cuộc đời bình yên.

Được yêu thương.

Được lựa chọn tương lai.

Được viết câu chuyện của chính mình.

Để khi nhìn lại, chúng ta hiểu rằng hòa bình không phải điều tự nhiên mà có.

Nó là một món quà được trao lại từ những người đã đi qua “thời hoa lửa”.

Và việc của chúng ta là nhận lấy món quà ấy bằng lòng biết ơn, bằng trách nhiệm và bằng cách sống thật xứng đáng.