35 năm trong lòng địch – Cuộc đời nữ tình báo Nguyễn Thị Ba

Kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, đặc biệt giai đoạn 1960–1975 tại Sài Gòn – Gia Định và Nam Bộ.
1. Cô gái Hựu Thạnh đi vào con đường cách mạng

Nguyễn Thị Ba sinh năm 1917 tại xã Hựu Thạnh, huyện Đức Hòa, tỉnh Tân An, nay thuộc Long An.

Bà sinh ra trong một gia đình nông dân yêu nước.

Năm 1935, khi mới 18 tuổi, Nguyễn Thị Ba bắt đầu theo hai người anh tham gia hoạt động cách mạng.

Công việc ban đầu rất giản dị:

canh gác.

bảo vệ các cuộc họp.

phát hiện địch.

báo động khi có nguy hiểm.

Những công việc ấy tưởng như nhỏ bé, nhưng giúp cô gái trẻ bước vào thế giới hoạt động bí mật.

Tháng 5/1936, bà được kết nạp vào Đảng Cộng sản và tiếp tục tham gia các tổ chức quần chúng như Hội Ái hữu, Hội Nông dân Đỏ.

Chú thích: Vùng Hựu Thạnh – Đức Hòa, Long An, quê hương nữ Anh hùng Nguyễn Thị Ba.
Nguồn: Tư liệu Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam và Thông tấn xã Việt Nam.

2. Nam Kỳ khởi nghĩa và người phụ nữ đi tìm diêm sinh

Năm 1940, Nguyễn Thị Ba tham gia công tác chuẩn bị cho Khởi nghĩa Nam Kỳ.

Cuộc khởi nghĩa thất bại.

Phong trào cách mạng bị đàn áp dữ dội.

Nhưng Nguyễn Thị Ba không rời cuộc chiến.

Bà cùng đội du kích rút vào vùng sâu thuộc Đức Huệ.

Tại đây, một nhiệm vụ mới được giao cho bà:

tìm mua diêm sinh để đưa về công binh xưởng chế tạo thuốc nổ, vũ khí.

Một người phụ nữ đi mua hàng.

Nhìn bên ngoài, chẳng có gì khác thường.

Nhưng thứ bà mang về có thể trở thành nguyên liệu cho vũ khí cách mạng.

Đó là những công việc mà hoạt động bí mật đòi hỏi:

phải biết biến một hành động bình thường thành một nhiệm vụ đặc biệt.

3. Chồng bị bắt, con đường hoạt động vẫn tiếp tục

Sau khi địch tăng cường khủng bố, Nguyễn Thị Ba chuyển xuống vùng An Biên, Rạch Giá làm công tác giao thông liên lạc.

Đầu năm 1941, bà kết hôn với đồng chí Trần Văn Phước, một cán bộ cách mạng.

Nhưng chỉ vài tháng sau, chồng bà và người anh trai bị địch bắt rồi đày ra Côn Đảo.

Đó là một mất mát rất lớn.

Nhưng Nguyễn Thị Ba tiếp tục hoạt động.

Không rút lui.

Không từ bỏ đường dây.

Không rời cuộc chiến.

4. Từ giao liên đến người của Xứ ủy Nam Kỳ

Giữa năm 1943, Nguyễn Thị Ba nối được liên lạc với Giáo sư Trần Văn Giàu, khi đó là Bí thư Xứ ủy Nam Kỳ.

Từ đây, bà trở thành giao thông liên lạc cho Xứ ủy Nam Kỳ dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Trần Văn Giàu.

Đây là bước trưởng thành rất quan trọng.

Bởi công việc giao liên không đơn thuần là “mang thư”.

Người giao liên phải:

biết đường.

biết cách ngụy trang.

biết cách nhận diện người của mình.

biết cách tránh tai mắt đối phương.

Và quan trọng nhất:

không được để lộ bí mật.

5. Người phụ nữ sống bằng một thân phận bình thường

Sau nhiều năm hoạt động, Nguyễn Thị Ba ngày càng trở thành một cán bộ có kinh nghiệm hoạt động bí mật.

Nhưng càng quan trọng, bà càng phải bình thường.

Không được nổi bật.

Không được để người khác nghi ngờ.

Không được để đối phương biết rằng một người phụ nữ bình dị trước mặt họ lại đang tham gia một đường dây tình báo.

Đó chính là nghệ thuật của hoạt động bí mật:

càng quan trọng, càng phải giống một người bình thường.

Và rồi bà bước vào một nhiệm vụ đặc biệt:

hoạt động giữa Sài Gòn.

6. Sài Gòn – nơi mọi ánh mắt đều có thể trở thành nguy hiểm

Những năm chiến tranh, Sài Gòn là trung tâm chính trị, quân sự và tình báo của chính quyền Việt Nam Cộng hòa và các cơ quan Mỹ.

Mạng lưới kiểm soát ngày càng dày đặc.

Trạm kiểm soát.

Mật vụ.

Cảnh sát.

Chỉ điểm.

Các đường dây tình báo của nhiều phía cùng tồn tại.

Trong môi trường đó, một người phụ nữ đi bán hàng rong lại có một lợi thế:

không ai nghĩ bà đang mang tin tình báo.

Bà có thể đi vào những nơi một cán bộ hoạt động bí mật thông thường khó tiếp cận.

Và đó chính là vỏ bọc Nguyễn Thị Ba sử dụng trong những năm tháng quan trọng nhất.

Chú thích: Đời sống đường phố và các khu chợ Sài Gòn trong những năm 1960–1970 – không gian hoạt động bí mật của nhiều mạng lưới tình báo.
Nguồn: Tư liệu lịch sử Sài Gòn.

7. Nguyễn Thị Ba và Phạm Xuân Ẩn

Đây là phần đặc biệt nhất trong câu chuyện.

Từ 1960 đến 1975, Nguyễn Thị Ba được xác định là cầu nối duy nhất giữa nhà tình báo chiến lược Phạm Xuân Ẩn và tổ chức.

Điều này có nghĩa là:

Những thông tin mà Phạm Xuân Ẩn thu thập được cần một con đường an toàn để đi tới tổ chức.

Và Nguyễn Thị Ba chính là một mắt xích đặc biệt quan trọng của con đường ấy.

Phạm Xuân Ẩn hoạt động dưới một vỏ bọc hoàn toàn khác.

Ông là nhà báo.

Là người quen biết rộng.

Là nhân vật có quan hệ với nhiều giới trong xã hội Sài Gòn.

Còn Nguyễn Thị Ba xuất hiện dưới một hình ảnh giản dị hơn rất nhiều:

một người phụ nữ bán hàng rong.

Hai con người.

Hai vỏ bọc.

Một đường dây.

8. B3 giữa chợ Sài Gòn

Trong mạng lưới hoạt động bí mật, những địa điểm đông người thường rất hữu ích.

Một khu chợ.

Một con đường đông đúc.

Một điểm giao nhận.

Một quán ăn.

Một gánh hàng.

Giữa hàng trăm người, một cuộc gặp có thể trông hoàn toàn bình thường.

Nguyễn Thị Ba sử dụng chính sự bình thường ấy.

Bà đi bán hàng.

Di chuyển qua các khu vực đông người.

Và mang theo những thông tin tối mật.

Đối phương nhìn thấy:

một người bán hàng rong.

Tổ chức nhìn thấy:

một mắt xích tình báo.

Đó là sự khác biệt giữa cái mà người ngoài nhìn thấy và cái thực sự đang diễn ra.

9. Những chuyến đi qua hàng rào kiểm soát

Công việc của Nguyễn Thị Ba nguy hiểm ở chỗ bà phải đưa thông tin vượt qua các tuyến kiểm soát của địch.

Báo Tin tức của Thông tấn xã Việt Nam mô tả bà đã nhiều lần sử dụng vỏ bọc người bán hàng rong để vượt qua hàng rào kiểm soát và chuyển những thông tin tối mật.

Không có áo trận.

Không có đội hình chiến đấu.

Không có pháo binh yểm trợ.

Chỉ có:

một gánh hàng.

một thân phận bình thường.

và một bí mật không được để lộ.

Nếu bị kiểm tra, mọi thứ có thể chấm dứt.

10. Vì sao một người bán hàng rong có thể tồn tại suốt nhiều năm?

Đây chính là điều khiến câu chuyện Nguyễn Thị Ba đặc biệt.

Một lần vượt trạm có thể là may mắn.

Hai lần có thể là kinh nghiệm.

Nhưng hoạt động từ 1960 đến 1975 là cả một quá trình.

Mười lăm năm.

Trong suốt thời gian đó, bà phải duy trì một vỏ bọc đủ thuyết phục.

Không để đối phương nghi ngờ.

Không để người xung quanh biết quá nhiều.

Không để một sơ suất làm đổ vỡ đường dây.

Đó không phải sự liều lĩnh đơn thuần.

Đó là:

kỷ luật tình báo.

11. Một cuộc chiến không có tiếng súng

Có những chiến công được tạo nên bằng một trận đánh.

Còn chiến công của Nguyễn Thị Ba được tạo nên bằng hàng nghìn hành động nhỏ.

Đi.

Chờ.

Quan sát.

Gặp người.

Trao thông tin.

Rời đi.

Ngày hôm sau lặp lại.

Rồi một ngày khác.

Một tuần khác.

Một năm khác.

Cho đến năm 1975.

Đây là kiểu chiến đấu mà người thực hiện có thể không bao giờ được nhìn thấy trên chiến trường.

Nhưng nếu đường dây bị đứt, những thông tin quan trọng có thể không đến được nơi cần đến.

12. 35 năm trong lòng địch

Từ năm 1940, Nguyễn Thị Ba bắt đầu hoạt động sâu trong điều kiện bị địch kiểm soát.

Đến năm 1975, chặng đường ấy kết thúc.

Khoảng 35 năm hoạt động cách mạng liên tục trong những điều kiện vô cùng nguy hiểm.

35 năm ấy trải qua hai cuộc chiến.

Từ Khởi nghĩa Nam Kỳ.

Đến kháng chiến chống Pháp.

Rồi kháng chiến chống Mỹ.

Từ vùng nông thôn Nam Bộ.

Đến những đường dây của Xứ ủy.

Và cuối cùng:

Sài Gòn.

13. 30 tháng 4 năm 1975

Rồi ngày mà bà chờ đợi suốt nhiều thập niên cũng đến.

30/4/1975.

Sài Gòn được giải phóng.

Những đường dây bí mật không còn phải hoạt động dưới sự truy lùng của đối phương.

Những người từng sống bằng thân phận giả có thể trở lại với cuộc đời bình thường.

Nguyễn Thị Ba đã đi qua cuộc chiến.

Nhưng bà không phải người duy nhất được hưởng thành quả.

Phía sau bà là những người đã hy sinh.

Những người bị bắt.

Những người bị tù đày.

Những đồng đội không trở về.

Và những năm tháng mà bà đã dành trọn cho cách mạng.

Chú thích: Sài Gòn trong ngày 30/4/1975 – thời điểm kết thúc cuộc chiến tranh và mở ra một giai đoạn lịch sử mới.
Nguồn: Tư liệu Thông tấn xã Việt Nam.

14. Danh hiệu Anh hùng

Năm 1976, Nguyễn Thị Ba được Nhà nước phong tặng danh hiệu:

Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Danh hiệu ấy ghi nhận một cuộc đời hoạt động đặc biệt.

Không phải bởi bà đã chỉ huy một trận đánh lớn.

Không phải bởi bà có trong tay một đơn vị đông quân.

Mà bởi bà đã làm một việc khó hơn:

giữ bí mật trong suốt nhiều thập niên.

15. Người phụ nữ có nhiều cái tên

Nguyễn Thị Ba còn được biết đến với tên Nguyễn Thị Út.

Theo VietnamPlus, bà là con thứ mười một trong gia đình nên được gọi thân mật là Út. Cái tên “Nguyễn Thị Ba” lại gắn với chồng bà, Trần Văn Phước, thường được gọi là Ba Phước.

Những cái tên khác nhau ấy cũng phản ánh một phần cuộc đời hoạt động bí mật.

Một người có thể có:

tên thật.

tên gọi trong gia đình.

bí danh.

và tên mà đồng đội sử dụng.

Trong đời sống bình thường, đó chỉ là cách gọi.

Trong hoạt động tình báo, nó có thể là một phần của sự sống còn.

16. Một người phụ nữ không cần phải nổi tiếng

Điều đáng chú ý nhất trong câu chuyện Nguyễn Thị Ba là bà không cần một vị trí công khai.

Bà không cần đứng trước đám đông.

Không cần được biết đến.

Thậm chí:

càng ít người biết bà là ai càng tốt.

Đó là nghịch lý của người làm tình báo.

Một người có thể đóng góp rất lớn cho một chiến dịch nhưng trong nhiều năm không ai biết tên.

Chỉ đến sau chiến tranh, câu chuyện mới được kể lại.

17. Nguyễn Thị Ba trong tuyến nhân vật Sài Gòn

Đặt Nguyễn Thị Ba vào XVIII. CỦ CHI – GIA ĐỊNH – SÀI GÒN, câu chuyện trở nên rất đẹp về mặt cấu trúc.

Nếu Phạm Xuân Ẩn đại diện cho người tình báo hoạt động sâu trong giới báo chí, chính trường và quân sự Sài Gòn,

thì Nguyễn Thị Ba đại diện cho một tầng hoàn toàn khác:

người giao liên bình dân.

Một người làm việc trong những khu chợ.

Trong những con đường đông người.

Giữa những người dân bình thường.

Hai đầu của đường dây gặp nhau.

Một bên thu thập thông tin.

Một bên đưa thông tin về tổ chức.

Và ở giữa là niềm tin tuyệt đối.

18. Điều đáng nhớ nhất

Nguyễn Thị Ba không phải hình ảnh của một người phụ nữ cầm súng xông lên phía trước.

Hình ảnh của bà giản dị hơn:

một người phụ nữ mang hàng rong đi qua phố.

Nhưng trong những thứ tưởng như bình thường ấy có thể chứa những thông tin có giá trị đặc biệt.

Đó chính là nghệ thuật của tình báo:

biến cái bình thường thành vỏ bọc cho điều phi thường.

Chú thích: Anh hùng LLVTND Nguyễn Thị Ba (Nguyễn Thị Út), nữ tình báo hoạt động trong lòng địch suốt nhiều thập niên.
Nguồn: Bảo tàng Phụ nữ Việt Nam; Thông tấn xã Việt Nam.

Lời kết – Gánh hàng rong đi qua lịch sử

Có những người bước vào lịch sử bằng một trận đánh.

Có những người bằng một chiến dịch.

Có những người bằng một quyết định lớn.

Còn Nguyễn Thị Ba đi vào lịch sử bằng những chuyến đi âm thầm.

Một gánh hàng.

Một con đường.

Một trạm kiểm soát.

Một lần gặp.

Một mẩu tin.

Rồi lại trở về.

Ngày này qua ngày khác.

Năm này qua năm khác.

Chú thích: Không gian chợ và đường phố Sài Gòn – nơi những hoạt động đời thường từng che giấu các đường dây bí mật trong thời chiến.
Nguồn: Tư liệu lịch sử và ảnh minh họa hiện trạng.

Từ 1940 đến 1975, bà đã trải qua khoảng 35 năm hoạt động cách mạng.

Từ những ngày chuẩn bị Khởi nghĩa Nam Kỳ.

Đến những đường dây của Xứ ủy Nam Kỳ.

Rồi đến Sài Gòn.

Và trong suốt 1960–1975, bà là cầu nối giữa Phạm Xuân Ẩn và tổ chức, mang những thông tin tối mật qua những tuyến kiểm soát của đối phương.

Năm 1976, bà được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Nhưng có lẽ danh hiệu ấy vẫn chưa nói hết được sự đặc biệt của cuộc đời Nguyễn Thị Ba.

Bởi điều đáng kinh ngạc nhất không phải là một lần bà vượt qua hàng rào kiểm soát.

Mà là:

bà đã làm điều đó hết lần này đến lần khác, trong suốt nhiều năm, mà vẫn giữ được bí mật.

Một người bán hàng rong giữa Sài Gòn.

Không ai biết bà đang mang gì.

Không ai biết bà đi gặp ai.

Không ai biết phía sau gánh hàng ấy là một đường dây tình báo.

Cho đến khi chiến tranh kết thúc.

Và khi lịch sử được viết lại, người ta mới biết rằng có một người phụ nữ đã lặng lẽ đi qua những con phố ấy, mang theo những bí mật góp phần vào ngày Sài Gòn được giải phóng.

Nguyễn Thị Ba – một cái tên nhỏ bé giữa thành phố lớn, nhưng một cuộc đời đủ dài để đi qua gần như toàn bộ cuộc chiến tranh cách mạng ở Nam Bộ.