389

Tháng 3 năm 1947, khói lửa chiến tranh phủ dày trên bầu trời Trung Bộ. Trong một căn nhà nhỏ ở làng Thanh Bình, Quảng Nam, người chí sĩ lão thành đã gần tám mươi tuổi đang nằm trên chiếc giường tre cũ. Căn bệnh viêm phổi tái phát khiến hơi thở trở nên nặng nhọc, nhưng ánh mắt ông vẫn sáng rực như ngọn lửa chưa bao giờ tắt. Bên giường, mấy người học trò thân tín thay phiên chăm sóc, còn ông thì liên tục hỏi: “Tin từ Việt Bắc thế nào? Chính phủ có ổn không?”.

Từ ngày được Chủ tịch Hồ Chí Minh mời ra Hà Nội giữ chức Quyền Chủ tịch nước trong thời gian Người sang Pháp đàm phán, ông đã dốc hết tâm huyết để duy trì đoàn kết quốc dân, kêu gọi nhân dân ủng hộ Chính phủ kháng chiến. Sau khi Người trở về, ông xin được rút về quê dưỡng bệnh, nhưng trái tim vẫn hướng về kháng chiến. Ngày nào cũng vậy, dù yếu đến mấy, ông vẫn ngồi dậy nghe tin tức, đọc lại các bản tuyên bố của Chính phủ và góp ý cho cán bộ địa phương.

Hôm ấy, khi nghe tin thực dân Pháp mở rộng chiến dịch đánh vào Nam Trung Bộ, ông cố ngồi dậy, nắm tay người thư ký và nói: “Phải gửi điện ngay cho Cụ Hồ, báo rằng tôi tuy sắp đi xa, nhưng lòng vẫn tin vào Chính phủ và cuộc kháng chiến của dân ta”. Người thư ký lặng người, run run viết theo lời ông đọc. Từng câu, từng chữ như được chắt ra từ hơi thở cuối:

“Tôi già yếu không qua khỏi, chỉ mong Chính phủ bền chí, đồng bào đoàn kết, kháng chiến tất thắng. Xin vĩnh biệt Cụ Chủ tịch và toàn thể đồng bào.”

Bức điện ngắn ngủi ấy được gửi đi bằng đường liên lạc khẩn ra chiến khu Việt Bắc. Khi nhận được tin, Chủ tịch Hồ Chí Minh xúc động nói: “Cụ Huỳnh là tấm gương trong sáng của một bậc hiền nhân, suốt đời vì nước vì dân, nghĩa là trọn đạo trung hiếu.”

Chưa đầy hai ngày sau, người chí sĩ trút hơi thở cuối cùng. Bên ngoài, mưa rơi lất phất, như tiễn biệt một nhân cách lớn. Nhân dân Quảng Nam và cả nước đau buồn trước sự ra đi của người đã dành cả đời đấu tranh cho dân tộc – từ phong trào Duy Tân, phong trào Đông Du cho đến những năm đầu kháng chiến. Chính phủ quyết định để tang toàn quốc trong hai ngày, một vinh dự hiếm có dành cho một người không màng danh lợi, chỉ một lòng với Tổ quốc.

Người ta vẫn nhắc về bức điện cuối cùng ấy như một bản di chúc tinh thần – ngắn gọn mà hùng hồn, thể hiện trọn vẹn cốt cách của bậc đại nghĩa sĩ: sống thanh bạch, làm việc nghĩa, chết giữa lòng dân tộc. Dẫu thân thể đã khuất, nhưng tấm lòng son với non sông vẫn còn sáng mãi như ngọn đuốc dẫn đường cho bao thế hệ sau này – những người tiếp bước con đường mà Huỳnh Thúc Kháng đã khai mở bằng máu và niềm tin không gì lay chuyển nổi.