4/4/1965 – Chiếc MiG-17 bị thương và chuyến bay trở về của Trần Hanh

Thời kỳ lịch sử: Kháng chiến chống Mỹ, cứu nước – trận Hàm Rồng, Thanh Hóa, ngày 4/4/1965.
1. Buổi sáng trước trận đánh

Sau chiến thắng ngày 3/4/1965, Không quân nhân dân Việt Nam đã có chiến công đầu tiên trên bầu trời miền Bắc: biên đội MiG-17 do Phạm Ngọc Lan chỉ huy bắn rơi hai chiếc F-8U của Hải quân Mỹ trên vùng trời Hàm Rồng.

Nhưng đối phương không dừng lại.

Ngày 4/4, Mỹ tiếp tục tổ chức một cuộc đánh phá lớn nhằm vào khu vực cầu Hàm Rồng, một mục tiêu giao thông đặc biệt quan trọng.

Lần này, lực lượng Mỹ đưa vào chiến đấu những chiếc F-105D, loại máy bay phản lực hiện đại được phi công Việt Nam gọi là “Thần Sấm”.

Phía Việt Nam lại chuẩn bị những chiếc MiG-17.

Vũ khí và máy bay của ta kém hơn đối phương về nhiều mặt.

Nhưng những phi công trẻ đã có một điều mà họ tin tưởng:

họ phải tìm được cách đánh phù hợp với mình.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về cầu Hàm Rồng và lực lượng Không quân nhân dân Việt Nam trong trận chiến tháng 4/1965. Ảnh được dùng để tái hiện bối cảnh lịch sử, không gán cho một khoảnh khắc cụ thể nếu nguồn không xác nhận.

2. Những lời Bác Hồ căn dặn

Chỉ một ngày trước đó, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã trực tiếp đến thăm Trung đoàn Không quân 921.

Bác căn dặn các phi công phải phát huy cách đánh của ta, không sợ máy bay hiện đại của đối phương, phải tiếp cận gần và đánh vào chỗ hiểm yếu.

Những lời ấy trở thành kim chỉ nam đối với các phi công.

Trần Hanh sau này nhớ lại rằng ông và đồng đội đã mang những chỉ thị của Bác vào trận đánh ngày 4/4.

Không phải họ không biết đối phương mạnh hơn.

Họ biết rất rõ.

Nhưng họ cũng hiểu rằng nếu chỉ nhìn vào sự chênh lệch ấy thì sẽ không thể chiến đấu.

Muốn thắng, phải đưa đối phương vào cách đánh mà mình có lợi thế.

3. 10 giờ 53 phút – lệnh xuất kích

Sáng 4/4/1965.

Tại sân bay Nội Bài, bốn phi công:

Trần Hanh – Phạm Giấy – Lê Minh Huân – Trần Nguyên Năm

đã sẵn sàng trong những chiếc MiG-17.

Trần Hanh là số 1, biên đội trưởng.

Theo hồi ức của ông, đúng 10 giờ 53 phút, biên đội nhận lệnh cất cánh, bay về hướng Tây, dọc theo dãy Trường Sơn rồi tiến về khu vực Thanh Hóa.

Bốn chiếc MiG rời đường băng.

Phía trước là Hàm Rồng.

Phía dưới là một vùng đất đang bị bom đạn đe dọa.

Và trên bầu trời là những chiếc F-105 đang tiến đến mục tiêu.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu về biên đội MiG-17 và Trung đoàn 921. Nếu ảnh không xác định được đúng thời điểm ngày 4/4/1965 thì chỉ sử dụng như ảnh tư liệu về đơn vị.

4. 20 chiếc F-105 phía trước

Khi biên đội đến gần Hàm Rồng, các phi công nhìn thấy một đội hình lớn.

Khoảng 20 chiếc F-105 đang bay theo đội hình hàng dọc.

Trần Hanh nhanh chóng nhận định tình hình.

Độ cao của biên đội lúc đầu khoảng 4.000 mét.

Ông lệnh cho các phi công hạ xuống khoảng 3.500 mét và chuẩn bị công kích.

Trước mặt họ là những chiếc máy bay có tốc độ và sức mạnh vượt trội.

Nhưng khoảng cách đang được rút ngắn.

Đây chính là điều các phi công Việt Nam chờ đợi.

Bởi MiG-17 có thể phát huy ưu thế khi áp sát đối phương.

5. Những chiếc “Thần Sấm” bổ nhào

Đội hình F-105 bắt đầu thực hiện nhiệm vụ ném bom.

Một tốp F-105 bổ nhào về phía mục tiêu.

Trần Hanh nhận ra thời cơ.

Theo tư liệu Quân đội nhân dân, ông phát hiện tốp bốn chiếc F-105 vừa bổ nhào cắt bom và kịp thời khai hỏa.

Khoảng cách giữa hai chiếc máy bay được rút ngắn.

Trần Hanh bám mục tiêu.

Rồi bóp cò.

Đạn từ chiếc MiG-17 lao về phía chiếc F-105.

Vài giây sau, chiếc máy bay Mỹ trúng đạn.

Nó bốc cháy.

Và rơi xuống.

6. Chiếc F-105D đầu tiên

Đó là một khoảnh khắc có ý nghĩa đặc biệt.

Chiếc máy bay bị Trần Hanh bắn rơi là F-105D, loại máy bay được Mỹ sử dụng chủ yếu cho nhiệm vụ đánh phá mặt đất.

Đây là chiếc F-105 đầu tiên bị Không quân nhân dân Việt Nam bắn rơi.

Trần Hanh trở thành người Việt Nam đầu tiên trực tiếp hạ một chiếc “Thần Sấm”.

Nhưng trận đánh chưa kết thúc.

Và người phi công vừa lập chiến công chưa kịp tận hưởng khoảnh khắc ấy.

Bởi trên bầu trời Hàm Rồng vẫn còn hàng chục máy bay Mỹ.

7. Một trận đánh không có thời gian để ăn mừng

Đối với một phi công, bắn rơi máy bay đối phương không có nghĩa trận đánh kết thúc.

Ngay sau khi khai hỏa, anh phải nghĩ đến việc thoát ly.

Phía sau có thể vẫn còn máy bay địch.

Bên cạnh có thể là đồng đội.

Và chiếc máy bay của chính mình cũng có thể đã trở thành mục tiêu.

Trần Hanh và các phi công trong biên đội tiếp tục chiến đấu.

Nhưng rồi chiếc MiG-17 của ông bị trúng đạn.

Chú thích ảnh: Ảnh tư liệu MiG-17 và F-105 trong chiến tranh Việt Nam. Không có ảnh xác thực ghi lại đúng thời điểm chiếc MiG của Trần Hanh bị trúng đạn, vì vậy không dùng ảnh minh họa để khẳng định đó là khoảnh khắc thực tế.

8. Chiếc MiG bị thương

Chiếc MiG-17 của Trần Hanh bị hư hỏng.

Nhưng ông vẫn cố gắng điều khiển máy bay.

Đây là một trong những phần đặc biệt của câu chuyện mà các nguồn hồi ức của chính Trần Hanh ghi lại.

Sau khi hoàn thành trận đánh, ông phải tìm cách đưa chiếc MiG trở về.

Nhưng máy bay đã bị thương.

Và ông cũng bị thương.

Theo lời kể của Trần Hanh được Quân đội nhân dân đăng tải, ông bị thương khi hạ cánh bằng bụng.

Đó là một tình huống cực kỳ nguy hiểm.

Một chiếc máy bay phản lực không thể hạ cánh bình thường nếu càng đáp không hoạt động.

Người phi công phải đưa thân máy bay tiếp xúc trực tiếp với đường băng.

Chỉ một sai lệch nhỏ cũng có thể khiến máy bay lật hoặc vỡ.

9. Hạ cánh bằng bụng

Trần Hanh quyết định đưa máy bay trở về.

Không nhảy dù.

Ông cố giữ chiếc MiG trong khả năng điều khiển được.

Rồi đưa nó xuống.

Hạ cánh bằng bụng.

Thân chiếc MiG tiếp xúc với đường băng.

Máy bay trượt trên mặt đất.

Và người phi công bị thương.

Nhưng ông đã trở về được.

Đây là điểm mà nhiều câu chuyện về trận Hàm Rồng dễ bỏ qua.

Người ta thường nhớ:

Trần Hanh bắn rơi F-105.

Nhưng phía sau chiến công ấy còn có một câu chuyện khác:

người phi công ấy đã phải tự đưa chiếc máy bay bị thương trở về.

10. Nhưng đồng đội không trở về

Chiến thắng Hàm Rồng ngày 4/4/1965 có một mặt khác rất đau đớn.

Biên đội của Trần Hanh đã bắn rơi máy bay Mỹ.

Nhưng các đồng đội của ông đã không trở về.

Quân đội nhân dân ghi lại hồi ức của Trần Hanh rằng trong trận chiến ấy, các đồng đội của ông “mãi mãi hòa vào trời xanh”, còn bản thân ông bị thương khi hạ cánh bằng bụng.

Đó là một ký ức mà nhiều năm sau ông vẫn không quên.

Chiến công và mất mát xảy ra trong cùng một trận đánh.

Một bên là tiếng reo mừng vì chiếc “Thần Sấm” bị hạ.

Một bên là những người đồng đội không còn trở lại.

Đó chính là sự khốc liệt của chiến tranh.

11. Hai chiếc F-105 bị bắn rơi

Trong trận ngày 4/4, biên đội MiG-17 của Trần Hanh đã bắn rơi hai chiếc F-105.

Đây là một chiến công đặc biệt quan trọng.

Bởi chỉ một ngày trước, Không quân Việt Nam vừa có trận đánh đầu tiên.

Ngày 3/4, biên đội Phạm Ngọc Lan bắn rơi hai chiếc F-8U.

Ngày 4/4, biên đội Trần Hanh bắn rơi hai chiếc F-105.

Hai ngày liên tiếp.

Hai chiến thắng.

Và từ đó, một lực lượng không quân còn rất trẻ đã chứng minh rằng họ có thể trực tiếp đối đầu với không quân Mỹ.

12. “Mở mặt trận trên không”

Chiến thắng ấy có ý nghĩa vượt xa số lượng máy bay bị bắn rơi.

Không quân Việt Nam khi ấy mới chỉ bước vào chiến đấu.

Nhưng ngày 3 và 4/4/1965 đã tạo ra một bước ngoặt.

Bộ Quốc phòng xác nhận ngày 3/4/1965 là ngày Không quân Việt Nam mở “mặt trận trên không” và giành chiến thắng đầu tiên; ngày 4/4, bốn chiếc MiG-17 tiếp tục bắn rơi hai F-105.

Điều đó chứng minh một điều:

máy bay hiện đại không đồng nghĩa với chiến thắng tuyệt đối.

Con người, cách đánh và quyết tâm cũng có thể tạo nên khác biệt.

13. Chiếc “Thần Sấm” và người phi công Việt Nam

Chiếc F-105D mà Trần Hanh bắn rơi đã trở thành một biểu tượng.

Đó là loại máy bay Mỹ được đánh giá rất cao.

Nhưng trên bầu trời Hàm Rồng, một chiếc MiG-17 nhỏ hơn đã tiếp cận và hạ nó.

Điều đáng nói là Trần Hanh không chiến đấu trong điều kiện lý tưởng.

Ông chiến đấu khi đối phương đông hơn.

Khi máy bay của mình kém hiện đại hơn.

Và sau khi bắn trúng đối phương, chính chiếc máy bay của ông cũng bị thương.

Đó không phải là một chiến thắng dễ dàng.

14. Sau trận đánh

Trần Hanh sống sót.

Nhưng ông mang theo thương tích.

Và mang theo ký ức về những người đồng đội không trở về.

Đối với ông, trận đánh ngày 4/4 không chỉ là một chiến công.

Nó là một ngày mà ông vừa nhìn thấy chiến thắng, vừa nhìn thấy cái giá của chiến thắng.

Có lẽ chính vì vậy mà nhiều năm sau, khi kể lại trận đánh, ông vẫn nhớ rất rõ từng chi tiết.

Từ giờ xuất kích.

Đến đội hình F-105.

Đến khoảnh khắc công kích.

Và cuối cùng là chiếc MiG hạ cánh bằng bụng.

15. Từ người phi công đến người chỉ huy

Sau những trận đánh đầu tiên, Trần Hanh tiếp tục phục vụ trong Không quân.

Ông đảm nhiệm nhiều cương vị chỉ huy quan trọng.

Sau này ông trở thành Tư lệnh Sư đoàn Không quân 371, Tư lệnh Quân chủng Không quân và Phó Tổng Tham mưu trưởng Quân đội nhân dân Việt Nam.

Điều đó có nghĩa rằng kinh nghiệm của ngày 4/4/1965 không chỉ nằm lại trong một trận đánh.

Nó theo ông suốt cuộc đời quân ngũ.

Từ một phi công phải tự mình đưa chiếc MiG bị thương về sân bay, ông trở thành người có trách nhiệm với cả lực lượng.

Lời kết – Chiếc MiG-17 trở về

Sáng 4/4/1965.

Bốn chiếc MiG-17 cất cánh từ Nội Bài.

Người dẫn đầu là Trần Hanh.

Phía trước là Hàm Rồng.

Ở đó, những chiếc F-105 đang tiến vào đánh phá.

Trần Hanh nhìn thấy chúng.

Hai mươi chiếc F-105.

Ông ra lệnh cho biên đội hạ độ cao.

Tiếp cận.

Chuẩn bị công kích.

Rồi chiếc “Thần Sấm” hiện ra trong tầm bắn.

Trần Hanh khai hỏa.

F-105D trúng đạn.

Chiếc máy bay bốc cháy và rơi xuống.

Đó là chiếc F-105 đầu tiên bị Không quân nhân dân Việt Nam bắn rơi.

Một chiến công đi vào lịch sử.

Nhưng cuộc chiến chưa kết thúc.

Chiếc MiG của Trần Hanh cũng bị trúng đạn.

Ông bị thương.

Máy bay bị hư hỏng.

Và người phi công phải làm một việc khó khăn hơn cả việc bắn hạ đối phương:

đưa chiếc máy bay trở về.

Ông không nhảy dù.

Ông cố giữ máy bay.

Và cuối cùng hạ cánh bằng bụng.

Ông sống.

Nhưng một số đồng đội của ông thì không.

Đó là điều khiến câu chuyện này không nên chỉ được kể như một chiến công.

Nếu chỉ nói:

“Trần Hanh là người đầu tiên bắn rơi F-105.”

thì chúng ta mới kể được một nửa.

Nửa còn lại là:

Một người phi công bị thương.

Một chiếc MiG bị thương.

Một đường băng.

Một cú hạ cánh bằng bụng.

Và những người đồng đội đã mãi mãi không trở về.

Ngày 4/4/1965, Không quân Việt Nam bắn rơi hai F-105.

Nhưng phía sau hai chiếc máy bay ấy là những người lính đã đánh đổi tuổi trẻ.

Có người sống.

Có người hy sinh.

Trần Hanh là một trong những người sống sót để kể lại câu chuyện.

Và chính vì ông còn sống, ký ức về những người đã nằm lại mới có người kể tiếp.

Nhiều năm sau, Trần Hanh vẫn nhớ trận đánh.

Ông nhớ những chiếc F-105.

Nhớ những đồng đội.

Nhớ chiếc MiG.

Và nhớ cảm giác khi máy bay của mình phải hạ cánh bằng bụng.

Một trận đánh chỉ kéo dài trong một khoảng thời gian rất ngắn.

Nhưng ký ức của nó đi theo một con người suốt cả cuộc đời.

Hôm nay, chúng ta có thể nhìn bầu trời Hàm Rồng mà không còn nghe tiếng động cơ phản lực.

Cây cầu Hàm Rồng vẫn ở đó.

Dòng sông Mã vẫn chảy.

Bầu trời vẫn xanh.

Những chiếc máy bay chiến đấu chỉ còn nằm trong bảo tàng.

Nhưng đã từng có một ngày, bầu trời ấy đỏ lửa.

Và có những người trẻ tuổi phải đưa máy bay của mình lên đó.

Xin được biết ơn Anh hùng Trần Hanh.

Xin được biết ơn Phạm Giấy, Lê Minh Huân, Trần Nguyên Năm và những phi công đã cùng ông chiến đấu.

Xin được nhớ đến những người đã không trở về sau những trận đánh đầu tiên của Không quân nhân dân Việt Nam.

Và xin được biết ơn tất cả những người đã đứng trên mặt đất bảo vệ Hàm Rồng trong những ngày tháng ấy.

Bởi chiến thắng ngày 4/4/1965 không chỉ được tạo nên bởi những chiếc MiG trên bầu trời.

Nó được tạo nên bởi cả một thế trận chiến đấu:

Không quân.

Pháo cao xạ.

Dân quân tự vệ.

Bộ đội trên mặt đất.

Và nhân dân Thanh Hóa.

Tất cả cùng bảo vệ một cây cầu.

Và hôm nay, điều chúng ta cần biết ơn nhất không phải là chiếc F-105 đã rơi.

Mà là những con người đã chiến đấu để một ngày đất nước có thể bước ra khỏi chiến tranh.

Để một đứa trẻ Việt Nam hôm nay có thể nhìn lên bầu trời mà không cần tìm xem máy bay địch đang ở đâu.

Để tiếng động cơ trên bầu trời chỉ còn là tiếng của những chuyến bay đưa con người đến những miền đất mới.

Chiếc MiG-17 của Trần Hanh đã trở về sau trận đánh năm ấy.

Và cùng với nó, một người phi công đã mang về một ký ức mà chúng ta còn kể lại hôm nay.

Một ký ức về chiến thắng.

Một ký ức về mất mát.

Và trên hết, một lời nhắc rằng:

hòa bình chưa bao giờ là điều tự nhiên mà có.