4. Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa – Ba vạn trang tài liệu và cuộc chuẩn bị thầm lặng cho ngày trở về

Sau khi hoàn thành nhiều chương trình đào tạo, Phạm Quang Lễ làm việc tại các cơ sở nghiên cứu và doanh nghiệp công nghiệp của Pháp. Ông từng công tác trong lĩnh vực nghiên cứu máy bay, rồi có thời gian sang Đức tiếp xúc với các nhà máy và viện nghiên cứu về hàng không, vũ khí. Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, ông đảm nhiệm công việc thiết kế tại hãng chế tạo máy bay Nord Aviation với mức thu nhập rất cao.

Môi trường làm việc này giúp Phạm Quang Lễ tiếp cận trình độ công nghệ tiên tiến của châu Âu. Ông được quan sát cách một sản phẩm kỹ thuật được hình thành từ nghiên cứu lý thuyết, thiết kế, thử nghiệm đến sản xuất hàng loạt. Đối với ngành vũ khí, độ chính xác của từng chi tiết, chất lượng vật liệu và thành phần thuốc phóng có thể quyết định sự an toàn của người sử dụng.

Tuy nhiên, công nghệ quân sự được các nước kiểm soát rất chặt chẽ. Một kỹ sư đến từ thuộc địa không dễ được phép tiếp cận những tài liệu quan trọng. Phạm Quang Lễ phải tự tìm kiếm trong thư viện, mua sách cũ, ghi chép, nghiên cứu các bằng sáng chế và tận dụng mọi cơ hội hợp pháp để hiểu nguyên lý hoạt động của nhiều loại vũ khí.

Theo những tư liệu được công bố, trong thời gian ở Pháp, ông đã thu thập và nghiên cứu khoảng hơn ba vạn trang tài liệu liên quan đến vũ khí, thuốc nổ và kỹ thuật chế tạo. Nhiều tài liệu rất khó tiếp cận. Khối kiến thức ấy không được sưu tầm vì tò mò đơn thuần; Phạm Quang Lễ chuẩn bị cho ngày có thể trở về xây dựng ngành kỹ thuật quốc phòng của Việt Nam.

Ông quan tâm đặc biệt đến các loại vũ khí phù hợp với một quân đội còn nghèo. Việt Nam khó có thể ngay lập tức chế tạo xe tăng, máy bay hay đại bác hiện đại, nhưng có thể nghiên cứu những vũ khí tương đối gọn nhẹ, sử dụng ít vật liệu mà tạo ra sức công phá đủ lớn để chống phương tiện cơ giới và công sự của đối phương. Tư duy lựa chọn ấy về sau dẫn ông đến việc phát triển súng bazooka, súng không giật và nhiều loại đạn đặc biệt.

Chiến tranh thế giới cũng cho Phạm Quang Lễ thấy khoa học có hai mặt. Cùng một thành tựu vật lý, hóa học hay cơ khí có thể được dùng để cải thiện đời sống hoặc tạo ra sức hủy diệt khủng khiếp. Ông không say mê vũ khí vì chiến tranh, mà vì hiểu một dân tộc không có khả năng tự vệ sẽ luôn đứng trước nguy cơ bị khuất phục bởi những nước có công nghệ mạnh hơn.

Trong khi nhiều người bạn lựa chọn ở lại Pháp và xây dựng sự nghiệp ổn định, Phạm Quang Lễ vẫn hướng về Việt Nam. Cách mạng Tháng Tám năm 1945 và sự ra đời của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa mở ra khả năng biến khát vọng ấy thành hiện thực. Nhưng đất nước mới độc lập đang đứng trước muôn vàn khó khăn; trở về đồng nghĩa với việc rời bỏ phòng thí nghiệm hiện đại, mức lương cao và cuộc sống tương đối an toàn.

Ba vạn trang tài liệu vì thế có ý nghĩa như một cuộc chuẩn bị thầm lặng kéo dài nhiều năm. Chúng chỉ thật sự phát huy giá trị khi được kết hợp với khả năng sáng tạo và sự hiểu biết về điều kiện trong nước. Phạm Quang Lễ không định mang nguyên một nền công nghiệp châu Âu về Việt Nam—điều không thể thực hiện lúc ấy. Ông muốn nắm nguyên lý để từ tre, gỗ, sắt thép thu gom và những xưởng nhỏ trong rừng, người Việt Nam có thể chế tạo được vũ khí của chính mình.

Khi cơ hội gặp Chủ tịch Hồ Chí Minh xuất hiện năm 1946, người kỹ sư đã sẵn sàng. Quyết định trở về không phải phút bốc đồng trong một cuộc gặp, mà là kết quả của cả một thập niên học tập, nghiên cứu và âm thầm chuẩn bị cho ngày đem toàn bộ tri thức ấy phục vụ Tổ quốc.