4. Thượng tướng Trần Văn Trà – Từ người tù chính trị đến cuộc khởi nghĩa tại Sài Gòn

Tháng Tám năm 1945, Nguyễn Chấn được trả tự do sau nhiều năm bị chính quyền thực dân bắt giữ và tra tấn. Ông bước ra khỏi nhà tù đúng lúc vận mệnh dân tộc đang chuyển biến từng ngày. Phát xít Nhật đã đầu hàng Đồng minh, bộ máy chính quyền thân Nhật rơi vào tình trạng hoang mang, trong khi phong trào cách mạng phát triển mạnh mẽ trên toàn quốc.

Đối với Nguyễn Chấn, tự do cá nhân chỉ thực sự có ý nghĩa khi gắn với tự do của đất nước. Vì vậy, sau khi được thả, ông nhanh chóng tham gia phong trào giành chính quyền tại Sài Gòn. Đây là một quyết định cho thấy tinh thần hành động rất rõ ràng: không nghỉ ngơi sau tù đày, không chờ đợi một vị trí thuận lợi, mà lập tức đến nơi cách mạng đang cần người.

Sài Gòn lúc ấy là đô thị lớn nhất Nam Bộ, nơi tập trung nhiều cơ quan hành chính, quân sự và kinh tế quan trọng. Giành chính quyền tại đây có ý nghĩa đặc biệt đối với toàn miền Nam. Tuy nhiên, tình hình thành phố rất phức tạp. Nhiều lực lượng cùng tồn tại, vũ khí phân tán và nguy cơ các thế lực bên ngoài quay trở lại luôn hiện hữu. Những người tham gia khởi nghĩa phải vừa khẩn trương, vừa giữ được sự tỉnh táo.

Kinh nghiệm hoạt động bí mật và những năm tháng tù đày giúp Nguyễn Chấn nhanh chóng thích nghi với hoàn cảnh. Ông hiểu tầm quan trọng của tổ chức, của việc tập hợp quần chúng và duy trì kỷ luật trong thời điểm xã hội có nhiều biến động. Giành được chính quyền đã khó, bảo vệ chính quyền cách mạng non trẻ còn khó khăn hơn.

Ngày 23 tháng 9 năm 1945, thực dân Pháp nổ súng tái chiếm Sài Gòn, mở đầu cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam lần thứ hai. Nam Bộ trở thành chiến trường đầu tiên của cuộc kháng chiến mới. Trong thành phố, nhân dân dựng chướng ngại vật, tổ chức các đội chiến đấu và tìm mọi cách ngăn cản quân Pháp mở rộng phạm vi kiểm soát.

Nguyễn Chấn gia nhập lực lượng du kích và trực tiếp chiến đấu tại các mặt trận Cầu Bông, Bà Chiểu và Phú Nhuận. Đây đều là những khu vực nằm trên các hướng quan trọng ở phía bắc Sài Gòn. Những người chiến đấu lúc ấy thiếu vũ khí, thiếu kinh nghiệm quân sự và chưa có hệ thống chỉ huy hoàn chỉnh. Họ phải tận dụng từng khẩu súng, từng vật cản và sự che chở của nhân dân để ngăn bước đối phương.

Đối với Nguyễn Chấn, đây là sự chuyển đổi lớn từ hoạt động chính trị bí mật sang đấu tranh vũ trang. Ông phải học rất nhanh cách bố trí lực lượng, nắm tình hình, liên lạc giữa các đơn vị và tổ chức chiến đấu trong địa bàn đô thị. Kiến thức không đến từ trường lớp chính quy mà được tích lũy ngay giữa tiếng súng và những tổn thất hằng ngày.

Các trận đánh tại cửa ngõ Sài Gòn không thể ngăn hoàn toàn một đối phương có ưu thế lớn về trang bị. Nhưng sự kháng cự quyết liệt đã phá vỡ ý định nhanh chóng chiếm lại toàn Nam Bộ của thực dân Pháp. Quân dân Sài Gòn–Gia Định kéo dài thời gian chiến đấu, tạo điều kiện để các địa phương tổ chức lực lượng và xây dựng căn cứ.

Trong những ngày ấy, Nguyễn Chấn dần trở thành một cán bộ có khả năng tập hợp và tổ chức chiến đấu. Ông không chỉ thể hiện lòng dũng cảm mà còn chú ý đến việc xây dựng lực lượng lâu dài. Khi mặt trận trong thành phố đứng trước nguy cơ bị chia cắt, ông hiểu rằng cuộc kháng chiến cần những đơn vị có tổ chức chặt chẽ, chịu sự lãnh đạo thống nhất và dựa vững chắc vào nhân dân.

Từ cuộc khởi nghĩa đến những trận đánh đầu tiên tại Sài Gòn, Nguyễn Chấn đã lựa chọn Nam Bộ làm nơi gắn bó với phần lớn cuộc đời binh nghiệp của mình. Chính vùng đất này về sau gọi ông bằng cái tên Ba Trà thân thuộc và chứng kiến ông trưởng thành từ một chiến sĩ du kích thành người chỉ huy quân sự cấp chiến lược.