45 NĂM TRỞ VỀ VỚI QUÊ HƯƠNG - CÂU CHUYỆN VỀ LIỆT SĨ A NGOÃ

Sáng ngày 22 tháng 9 năm 2026, tại Nghĩa trang Liệt sĩ Tu Mơ Rông, một người con của quê hương sau hơn 45 năm xa cách đã trở về. Không có những bước chân trở về như ngày còn sống, không có một cuộc gặp gỡ giữa người thân và người đã đi xa, nhưng trong tiếng nhạc lễ, những nén hương được thắp lên và những phút mặc niệm trang nghiêm, liệt sĩ A Ngõa đã trở về với mảnh đất nơi mình sinh ra. Có mặt trong ngày hôm ấy là thân nhân, cán bộ, chiến sĩ, đoàn viên, thanh niên, giáo viên, học sinh và nhân dân địa phương. Mỗi người đến với một cảm xúc khác nhau, nhưng cùng chung một sự tri ân đối với người đã nằm lại hơn bốn thập kỷ trước. Từ một khu vực giữa rẫy cà phê ở thôn Tea Kan, nơi dấu tích của chiến tranh tưởng như đã bị thời gian phủ lấp, hài cốt của người đội viên du kích năm xưa đã được tìm thấy và đưa về an nghỉ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Tu Mơ Rông. Đó là một cuộc trở về muộn, nhưng không bao giờ là quá muộn để quê hương đón nhận người con của mình.

Liệt sĩ A Ngõa có nguyên quán tại thôn Tê Xô Trong, xã Đăk Tờ Kan, huyện Tu Mơ Rông, tỉnh Kon Tum trước đây, nay là thôn Tea Kan, xã Đăk Tờ Kan, tỉnh Quảng Ngãi. Trong những năm tháng đất nước còn nhiều khó khăn, A Ngõa tham gia lực lượng du kích tại địa phương. Những người du kích ở cơ sở khi ấy thường gắn bó trực tiếp với địa bàn, vừa bảo vệ quê hương, vừa hỗ trợ lực lượng cách mạng và góp phần giữ gìn cuộc sống của nhân dân. Công việc của họ diễn ra giữa núi rừng, trong những điều kiện thiếu thốn và luôn tiềm ẩn nguy hiểm. A Ngõa cũng là một trong những người con của vùng đất ấy đã lựa chọn gắn bó với quê hương và thực hiện nhiệm vụ của mình. Nhưng ngày 30 tháng 10 năm 1980, trong lúc làm nhiệm vụ, A Ngõa đã hy sinh. Theo các tư liệu được công bố, ông bị người của tổ chức FULRO bắn và hy sinh; Nhà nước công nhận ông là liệt sĩ theo Quyết định số 571-TTg ngày 12 tháng 10 năm 1994. Từ ngày ấy, người con của Tê Xô Trong không trở về nữa. Ông nằm lại giữa núi rừng, còn gia đình và quê hương tiếp tục mang theo ký ức về một người đã ra đi.

Thời gian cứ thế trôi qua. Một năm, rồi mười năm, hai mươi năm và hơn bốn mươi năm. Cảnh vật nơi A Ngõa từng nằm lại dần thay đổi. Những con đường cũ có thể biến mất, những khu vực rừng núi trở thành nương rẫy, cây cối mọc lên che phủ những dấu tích của một thời chiến tranh. Những người từng biết câu chuyện cũng dần già đi. Nhưng ký ức về người đã hy sinh không hoàn toàn biến mất. Trong cộng đồng vẫn còn những lời kể, những thông tin được truyền từ người này sang người khác về nơi A Ngõa được chôn cất. Chính những ký ức ấy sau nhiều năm đã trở thành manh mối quý giá để lực lượng chức năng tiếp tục tìm kiếm. Trong lịch sử, có những dấu tích được ghi lại bằng văn bản, có những sự kiện được lưu giữ bằng hiện vật, nhưng cũng có những câu chuyện chỉ tồn tại trong ký ức của người dân. Đối với việc tìm kiếm hài cốt liệt sĩ, đôi khi một lời kể của nhân chứng, một địa điểm được chỉ dẫn hay một chi tiết tưởng như rất nhỏ lại có thể trở thành đầu mối quan trọng để nối quá khứ với hiện tại.

Sau hơn 45 năm kể từ ngày A Ngõa hy sinh, hành trình tìm kiếm người đội viên du kích năm xưa được tiếp tục tại khu vực thôn Tea Kan. Từ thông tin do người dân cung cấp, lực lượng chức năng tiến hành khảo sát, xác minh và tổ chức tìm kiếm tại khu vực trước đây từng là sườn đồi, nay đã trở thành vườn cà phê. Từ ngày 13 đến ngày 23 tháng 8 năm 2026, quá trình tìm kiếm được triển khai và hài cốt liệt sĩ A Ngõa được phát hiện, cất bốc. Điều đặc biệt là nơi người chiến sĩ năm xưa nằm lại giờ đây không còn mang dáng vẻ của một chiến trường. Những quả đồi đã trở thành rẫy sản xuất, cây cà phê phủ xanh đất đai và cuộc sống của người dân đã có nhiều đổi thay. Nếu chỉ nhìn vào cảnh vật hiện tại, thật khó hình dung nơi đây từng gắn với một con người đã hy sinh trong những năm tháng đầy biến động. Nhưng dưới lớp đất ấy vẫn còn một phần ký ức của lịch sử. Và chính những người dân địa phương, những người còn lưu giữ ký ức về quá khứ, đã góp phần đưa ký ức ấy trở lại với cộng đồng.

Trong hành trình ấy, thông tin của ông A Ru, người dân trú tại thôn Tea Kan, có ý nghĩa quan trọng. Từ ký ức và sự hiểu biết về địa bàn, ông đã cung cấp thông tin, chỉ dẫn vị trí liên quan đến nơi chôn cất liệt sĩ A Ngõa. Đối với một người dân bình thường, đó có thể chỉ là một câu chuyện được ghi nhớ từ nhiều năm trước. Nhưng khi thời gian đã kéo dài hơn bốn thập kỷ, một ký ức được giữ lại đã trở thành chiếc cầu nối giữa người đã hy sinh và quê hương. Điều đó cho thấy việc tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ không chỉ là công việc của các cơ quan chức năng. Đó còn là hành trình cần đến sự chung tay của gia đình, nhân chứng và cộng đồng. Mỗi thông tin được lưu giữ, mỗi câu chuyện được kể lại đúng nơi, đúng người đều có thể góp phần đưa một người đã hy sinh trở về. Bởi phía sau mỗi hài cốt liệt sĩ là một gia đình đã chờ đợi, một quê hương đã ghi nhớ và một món nợ ân tình mà các thế hệ sau cần tiếp tục gìn giữ.

Và rồi ngày trở về đã đến. Ngày 22 tháng 9 năm 2026, tại Nghĩa trang Liệt sĩ Tu Mơ Rông, lễ viếng, truy điệu và an táng hài cốt liệt sĩ A Ngõa được tổ chức trong không khí trang nghiêm. Những vòng hoa được đặt xuống, những nén hương được thắp lên, những phút mặc niệm dành cho người đã hy sinh hơn 45 năm trước. Có mặt tại buổi lễ là đại diện chính quyền địa phương, các lực lượng vũ trang, thân nhân liệt sĩ, đoàn viên, thanh niên, giáo viên, học sinh và đông đảo nhân dân. Trong khoảnh khắc ấy, khoảng cách của thời gian dường như được thu hẹp lại. Người đã hy sinh từ năm 1980 được đón nhận bởi những người sinh ra khi chiến tranh đã lùi xa. Những em học sinh có mặt tại nghĩa trang hôm ấy có thể chưa từng biết A Ngõa là ai, chưa từng chứng kiến những năm tháng mà ông đã sống, chiến đấu và hy sinh. Nhưng các em có thể nhìn thấy một điều rất cụ thể: có một người con của chính quê hương mình đã hy sinh, và hơn bốn mươi năm sau, quê hương vẫn không quên ông.

A Ngõa trở về không chỉ với gia đình, mà còn trở về với chính mảnh đất quê hương. Từ khu vực rẫy cà phê nơi hài cốt được tìm thấy đến Nghĩa trang Liệt sĩ Tu Mơ Rông, đó là một hành trình không dài về khoảng cách nhưng rất dài về thời gian. Hơn 45 năm đã trôi qua kể từ ngày ông hy sinh. Trong khoảng thời gian ấy, biết bao thế hệ đã trưởng thành, những đứa trẻ ngày nào đã trở thành ông bà, cha mẹ; những người từng biết rõ câu chuyện về A Ngõa có người đã không còn. Nhưng cuối cùng, người đội viên du kích năm xưa vẫn được trở về nơi quê hương để yên nghỉ. Cuộc trở về ấy có thể muộn, nhưng nó cho thấy một điều giản dị: người đã hy sinh vì quê hương không bị quê hương lãng quên.

Câu chuyện về liệt sĩ A Ngõa không có nhiều tư liệu kể lại đầy đủ về cuộc đời của ông. Chúng ta biết quê quán, biết ông từng là đội viên du kích, biết ngày ông hy sinh và biết nơi ông được tìm thấy sau hơn 45 năm. Nhưng đôi khi, lịch sử địa phương không phải lúc nào cũng được lưu giữ bằng những hồ sơ đầy đủ. Có những con người chỉ còn lại một cái tên trong ký ức của gia đình, một câu chuyện trong lời kể của người già, một địa điểm được truyền lại qua nhiều thế hệ. Chính vì vậy, những câu chuyện như A Ngõa càng cần được ghi chép và kể lại. Mỗi câu chuyện được lưu giữ hôm nay sẽ giúp thế hệ mai sau hiểu rằng ngay trên mảnh đất mình đang sống cũng từng có những con người đã hy sinh. Lịch sử không chỉ nằm ở những chiến trường lớn, những trận đánh nổi tiếng hay những nhân vật được ghi trong sách giáo khoa. Lịch sử còn nằm trong những người con bình dị của mỗi thôn làng, những người đã góp phần bảo vệ quê hương trong những năm tháng khó khăn.

Đối với Tu Mơ Rông, câu chuyện về A Ngõa càng có ý nghĩa bởi đây là một người con của chính vùng đất này. Tên tuổi của ông không xa lạ với địa phương; nơi ông từng sống, từng hoạt động và hy sinh chính là những địa danh mà thế hệ hôm nay đang sinh sống, học tập và lao động. Các em học sinh có thể đi qua những con đường, những khu rẫy và những ngọn đồi mà không biết rằng nơi đó từng lưu giữ một phần câu chuyện của chiến tranh. Vì vậy, đưa câu chuyện A Ngõa đến với học sinh không chỉ là kể lại một sự kiện lịch sử, mà còn là giúp các em nhận ra rằng lịch sử ở ngay quanh mình. Một người dân trong thôn, một địa điểm trên rẫy, một câu chuyện mà ông bà kể lại đều có thể chứa đựng những giá trị mà sách vở không thể thay thế. Khi biết trân trọng những câu chuyện ấy, các em cũng đang góp phần giữ gìn ký ức của quê hương.

Hơn 45 năm sau ngày hy sinh, A Ngõa đã trở về với quê hương. Ông trở về trong tiếng gọi của lịch sử, trong tình cảm của gia đình, trong sự tri ân của chính quyền và nhân dân, trong những nén hương của các đoàn viên, thanh niên và trong ánh mắt của những em học sinh sinh ra khi chiến tranh đã trở thành quá khứ. Có lẽ đó là ý nghĩa sâu sắc nhất của một cuộc trở về: người đã khuất không còn có thể kể câu chuyện của mình, nhưng quê hương vẫn có thể kể thay ông. Từ một người nằm lại giữa núi rừng, A Ngõa trở thành một phần ký ức được cộng đồng cùng nhau gìn giữ.

Đối với thế hệ trẻ hôm nay, câu chuyện ấy nhắc chúng ta rằng hòa bình không phải là điều tự nhiên có sẵn. Để có những ngày tháng bình yên, đã có những người không trở về với gia đình. Vì vậy, lòng biết ơn không nhất thiết phải bắt đầu bằng những điều lớn lao. Một đoàn viên có thể bắt đầu bằng việc tham gia hoạt động đền ơn đáp nghĩa; một học sinh có thể bắt đầu bằng việc tìm hiểu lịch sử quê hương; một người trẻ có thể bắt đầu bằng việc hỏi ông bà, cha mẹ về những câu chuyện của những năm tháng trước đây và ghi lại những điều mình được nghe. Khi một câu chuyện được kể lại, một ký ức được lưu giữ; khi một thế hệ biết về những người đã hy sinh, sự tri ân sẽ tiếp tục được truyền sang thế hệ sau.

A Ngõa đã nằm lại hơn 45 năm giữa quê hương, nhưng cuối cùng ông vẫn trở về. Trở về với nơi mình sinh ra, trở về với đồng bào, với gia đình và với những thế hệ trẻ chưa từng biết chiến tranh là gì. Nghĩa trang Liệt sĩ Tu Mơ Rông từ nay có thêm một người con của quê hương, một cái tên để mỗi khi những đoàn viên, thanh niên, thầy cô và học sinh đến thắp hương, họ có thể nhớ rằng nơi đây có một người đã từng sống, từng cống hiến và hy sinh cho quê hương. Cuộc trở về ấy khép lại hành trình tìm kiếm một hài cốt, nhưng mở ra một hành trình khác – hành trình gìn giữ ký ức. Bởi những người đã hy sinh có thể nằm lại với đất, nhưng câu chuyện về họ không được phép nằm lại trong quên lãng.