5. Thượng tướng Trần Văn Trà – Xây dựng lực lượng vũ trang giữa những ngày Nam Bộ kháng chiến

Sau khi thực dân Pháp nổ súng tái chiếm Nam Bộ, cuộc chiến đấu tại Sài Gòn–Gia Định diễn ra trong điều kiện vô cùng khó khăn. Các đội vũ trang hình thành từ nhiều nguồn khác nhau, trang bị thiếu thốn và cách tổ chức chưa thống nhất. Khi mặt trận trong thành phố dần bị phá vỡ, yêu cầu cấp thiết đặt ra là phải bảo toàn lực lượng, xây dựng căn cứ và tổ chức những đơn vị có khả năng chiến đấu lâu dài.

Qua thực tế tại Cầu Bông, Bà Chiểu và Phú Nhuận, Trần Văn Trà nhận thấy lòng dũng cảm thôi chưa đủ để duy trì cuộc kháng chiến. Nếu các đội vũ trang hoạt động riêng lẻ, thiếu sự lãnh đạo và phối hợp, đối phương có thể lần lượt bao vây, chia cắt và tiêu diệt. Muốn tồn tại, lực lượng cách mạng phải có tổ chức thống nhất, kỷ luật rõ ràng và gắn bó chặt chẽ với cơ sở chính trị ở địa phương.

Khi mặt trận Sài Gòn gặp khó khăn, Trần Văn Trà bàn bạc với Xứ ủy và Tỉnh ủy Gia Định về việc thành lập Giải phóng quân Liên quận Hóc Môn–Bà Điểm–Đức Hòa. Theo tài liệu của Báo Nhân Dân, đây là đơn vị vũ trang đầu tiên ở Nam Bộ do Đảng trực tiếp tổ chức và lãnh đạo. Sự ra đời của đơn vị đánh dấu một bước phát triển quan trọng từ các nhóm chiến đấu tự phát sang lực lượng cách mạng có hệ thống.

Hóc Môn, Bà Điểm và Đức Hòa là những địa bàn có truyền thống đấu tranh mạnh mẽ, nằm gần Sài Gòn nhưng vẫn có điều kiện xây dựng cơ sở trong nhân dân. Việc liên kết các địa bàn ấy giúp lực lượng cách mạng vừa bảo vệ vùng nông thôn, vừa duy trì sức ép lên các tuyến giao thông và vùng ven thành phố. Đây cũng là nơi có thể tiếp nhận người, lương thực và thông tin từ quần chúng.

Trong quá trình xây dựng đơn vị, Trần Văn Trà phải giải quyết hàng loạt vấn đề: tập hợp những người cầm súng thuộc nhiều thành phần, bố trí cán bộ, duy trì kỷ luật, tìm kiếm vũ khí và tổ chức hậu cần. Đơn vị không có những điều kiện đầy đủ của một quân đội chính quy. Mỗi khẩu súng, viên đạn và phần lương thực đều phải dựa vào tinh thần tự lực cùng sự giúp đỡ của nhân dân.

Ông đặc biệt coi trọng vai trò lãnh đạo chính trị đối với lực lượng vũ trang. Người chiến sĩ phải hiểu mình chiến đấu vì ai, dựa vào ai và phải ứng xử như thế nào với đồng bào. Điều ấy giúp phân biệt đội quân cách mạng với những lực lượng vũ trang tồn tại vì lợi ích riêng. Kỷ luật không chỉ được duy trì bằng mệnh lệnh mà còn bằng mục tiêu chiến đấu chung.

Những hoạt động ban đầu ấy cho thấy ở Trần Văn Trà một khả năng nổi bật: biết biến các lực lượng còn phân tán thành một tổ chức có sức chiến đấu. Ông không được đào tạo qua một học viện quân sự chính quy trước khi cầm quân. Kiến thức tổ chức và chỉ huy được hình thành từ thực tiễn, qua từng cuộc họp, từng trận đánh và từng lần phải tìm cách bảo vệ lực lượng trước sự truy quét của đối phương.

Đến tháng 9 năm 1946, Trần Văn Trà được chỉ định làm Khu bộ trưởng Khu 8. Đây là một trọng trách rất lớn đối với người mới 27 tuổi. Địa bàn Khu 8 bao gồm nhiều tỉnh ở Trung Nam Bộ, với Đồng Tháp Mười giữ vị trí đặc biệt quan trọng. Vùng đất rộng, nhiều sông rạch và đồng nước này vừa gây khó khăn cho việc cơ động, vừa có thể trở thành một căn cứ kháng chiến hiểm yếu nếu được tổ chức tốt.

Từ một chiến sĩ vừa bước ra khỏi nhà tù năm 1945, chỉ sau hơn một năm, Trần Văn Trà đã trở thành người phụ trách quân sự của một chiến khu rộng lớn. Sự trưởng thành nhanh chóng ấy bắt nguồn từ bản lĩnh, khả năng tổ chức và sự tin cậy mà ông tạo được với đồng chí, chiến sĩ. Trọng trách Khu bộ trưởng Khu 8 mở ra một chương mới: xây dựng Đồng Tháp Mười thành căn cứ, phát triển lực lượng chủ lực và từng bước hình thành thế trận chiến tranh nhân dân ở Nam Bộ.