500 NGÀY ĐÊM CHẠY ĐUA “TRẢ TÊN CHO LIỆT SĨ” – KỲ 2

“ Bộ đội con” cõng “ Bộ đội cha” trở về

Vừa trở về sau đợt quy tập mùa khô 2025-2026 tại nước bạn Lào nhưng Thiếu tá Nguyễn Văn Thắng, Đội quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Nghệ An, gần như không có thời gian nghỉ ngơi. Sau những tháng ngày len lỏi giữa rừng sâu tìm đồng đội, anh tiếp tục tham gia một nhiệm vụ khác trong chiến dịch 500 ngày đêm: lấy mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ để phục vụ xác định danh tính.

Hơn 40 năm qua, dấu chân các thế hệ người lính quy tập Nghệ An đã in khắp những cánh rừng già, đỉnh núi hiểm trở và chiến trường cũ trên đất Lào. Từ những chuyến đi ấy, 12.817 hài cốt liệt sĩ quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam đã được tìm thấy, hồi hương và an táng trong lòng Đất mẹ. 

Thế nhưng, hành trình vẫn đang dang dở. Trong số đó, mới chỉ hơn 1.600 liệt sĩ được xác định danh tính và bàn giao cho gia đình (tức khoảng 12%). Hơn 11.000 phần mộ vẫn ghi dòng bia mộ khiến ai thấy cũng khựng lại, nhói lòng: "Liệt sĩ chưa xác định được thông tin".

Đợt quy tập mùa khô vừa qua, Thiếu tá Thắng cùng đồng đội tìm kiếm, cất bốc và hồi hương 80 hài cốt liệt sĩ tại các tỉnh Xiêng Khoảng, Xây Xổm Bun và Viêng Chăn, hoàn thành 100% chỉ tiêu được giao.

Riêng tổ công tác do anh phụ trách quy tập được 6 hài cốt liệt sĩ tại các huyện Mường Pẹt, Noọng Hét và Mường Khun, tỉnh Xiêng Khoảng. Đằng sau con số ấy là hàng tháng trời kiên trì lần theo những ký ức đã lùi xa hơn nửa thế kỷ của các cựu chiến binh và người dân bản địa.

Có khi đầu mối chỉ là vài câu chuyện rời rạc của một cụ già người Lào đã ngoài 80 tuổi. Có khi chỉ là lời kể của một người đi rừng vô tình nhìn thấy vài mảnh di vật giữa núi sâu. Từ những thông tin ít ỏi ấy, đoàn “bộ đội con” lại bắt đầu cuộc hành quân, len lỏi qua rừng già, hang đá, vách núi và vực thẳm để tìm đưa những “bộ đội cha” trở về.

Một trong những cuộc tìm kiếm khiến Thiếu tá Thắng nhớ nhất là tại hang Căn Thịn, bản Mường Nòi. Khi nhận được tin người dân đi săn phát hiện di vật của bộ đội Việt Nam, cả đội hành quân nhiều giờ, leo qua những sườn núi dựng đứng để tiếp cận hiện trường.

Cửa hang bị đất đá vùi lấp sau nhiều năm, hai bên vách đá sạt xuống khiến lối vào chỉ còn một khe hẹp. Để tiến sâu vào bên trong, lực lượng quy tập phải dùng xà beng, búa phá đá, di chuyển khoảng hai mét khối đất đá ra ngoài.

"Chỉ 1% hy vọng thôi cũng phải tìm", Thiếu tá Thắng nói với đồng đội, cũng là tự nhắc mình.

Khi những mẩu xương và di vật của bộ đội tình nguyện dần hiện ra dưới lớp đất đá phủ dày, niềm vui xen lẫn nỗi xót xa bóp nghẹt lồng ngực những người lính quy tập.

"Các bác đã nằm đây lâu lắm rồi... Không phải duy tâm nhưng có một điều kỳ lạ là bất cứ khi nào tìm thấy và cõng các bác trên vai về điểm tập kết, chúng tôi đều thấy khỏe hẳn ra, bước chân như vững vàng hơn", anh chia sẻ.

Những cảm xúc ấy cũng được nhiếp ảnh gia Giang Sơn Đông chứng kiến, ghi lại trong gần 20 ngày theo chân Đội tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ thuộc Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Tuyên Quang tại chiến trường Vị Xuyên.

Ông kể có những bộ hài cốt nằm lặng lẽ dưới hốc đá dựng đứng suốt hơn 40 năm. "40 năm ở đó, giờ đây mới có cơ hội về với quê hương. Tôi thực sự đau đáu mỗi khi nghĩ đến hình ảnh đó", ông nói.

Theo ông Đông, địa hình vùng lõi Vị Xuyên hiểm trở với những vách đá dựng đứng, bom mìn còn sót lại dày đặc. Có ngày, ngay tại điểm cao 685, hai quả mìn tự phát nổ do nắng nóng và đá va chạm, gây cháy cả một khoảnh rừng. Trong điều kiện ấy, mỗi bước chân của lực lượng quy tập đều phải hết sức cẩn trọng.

Mỗi mẫu hài cốt thu thập là một hy vọng trở về

Đưa được các anh, các bác trở về từ những cánh rừng sâu hay vách đá hiểm trở chưa bao giờ là điểm kết thúc với những người lính quy tập.

Sau mỗi mùa khô, những hài cốt được hồi hương và an táng tại các nghĩa trang liệt sĩ. Nhưng phía sau mỗi ngôi mộ vẫn còn một câu hỏi day dứt kéo dài suốt nhiều thập kỷ: người nằm dưới bia mộ ấy là ai, quê ở đâu, gia đình nào vẫn đang chờ đợi?

Đó cũng là lý do, ngay khi trở về từ Lào, Thiếu tá Nguyễn Văn Thắng lại tiếp tục có mặt tại Nghĩa trang liệt sĩ Đô Lương (Nghệ An), tham gia nhiệm vụ lấy mẫu sinh phẩm hài cốt liệt sĩ phục vụ giám định ADN.

Giữa tháng 7, trời xứ Nghệ xanh ngắt một màu. Gió Lào khô rang thổi ràn rạt cùng cái nắng như đổ lửa trùm phủ khắp các hàng mộ, nơi các cán bộ, chiến sĩ đang chạy đua với thời gian để lấy mẫu sinh phẩm trong khuôn khổ Chiến dịch 500 ngày đêm tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ.

Đại tá Phạm Đình Trung, Phó Chủ nhiệm Chính trị Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh Nghệ An, cho biết toàn tỉnh có gần 2.500 phần mộ tại 32 nghĩa trang cần lấy mẫu sinh phẩm, riêng Nghĩa trang liệt sĩ Đô Lương có 1.308 phần mộ, chiếm hơn một nửa.

"Việc lấy mẫu sinh phẩm tại Nghĩa trang liệt sĩ Đô Lương được triển khai từ ngày 1/7, dự kiến thực hiện trong 40 ngày. Thời tiết nắng nóng kéo dài ảnh hưởng lớn đến tiến độ công việc nhưng với quyết tâm cao và trách nhiệm đối với các liệt sĩ, thân nhân liệt sĩ, anh em đang nỗ lực ở mức cao nhất, trung bình mỗi ngày lấy được từ 40 đến 60 mẫu, bảo đảm đúng quy trình, kỹ thuật.

Chúng tôi đẩy thời gian làm việc sớm hơn, nghỉ muộn hơn, làm thêm thứ Bảy và thời gian tới có thể làm cả Chủ nhật để rút ngắn thời gian xuống còn khoảng 30 ngày, phấn đấu hoàn thành công việc trước mùa mưa", Đại tá Trung nói.

Giữa cái nắng gay gắt, những khuôn mặt sạm đen, lưng áo ướt đẫm mồ hôi vẫn kiên nhẫn thực hiện từng công đoạn. Lực lượng quân đội và dân quân tự vệ cẩn trọng "mở nhà", đưa từng bộ hài cốt lên khỏi lòng đất. Phía trong khu vực lấy mẫu, các cán bộ pháp y lặng lẽ lựa chọn từng mảnh xương đủ điều kiện phục vụ giám định.

"Mẫu đẹp quá!", người cán bộ lấy mẫu thốt lên phía sau lớp khẩu trang khiến không khí như dịu lại đôi chút.

Theo bác sĩ Nguyễn Hoàng Tú, Trung tâm Giám định pháp y tỉnh Nghệ An, Tổ trưởng tổ lấy mẫu, chất lượng mẫu sinh phẩm quyết định rất lớn đến khả năng xác định danh tính liệt sĩ bằng công nghệ ADN.

Thế nhưng, không phải lần nào các cán bộ pháp y cũng tìm được mẫu đạt yêu cầu. Sau hàng chục năm nằm dưới lòng đất, nhiều hài cốt đã bị thời gian và điều kiện tự nhiên bào mòn, không còn đủ vật liệu sinh học để phân tích.

"Mỗi lần phải đưa những hài cốt không lấy được mẫu trở lại phần mộ, chúng tôi đều rất trăn trở", bác sĩ Tú chia sẻ.

Nút thắt cuối cùng trên hành trình tìm lại tên liệt sỹ

Ở một góc khác của Nghĩa trang liệt sĩ Đô Lương, Thiếu tá Nguyễn Văn Thắng cẩn thận rà soát từng thông tin trên hồ sơ, đối chiếu số mộ, đánh dấu vị trí lấy mẫu và cập nhật dữ liệu lên hệ thống chung.

Sau những tháng ngày lần theo dấu vết đồng đội giữa rừng sâu, giờ đây công việc của anh chuyển sang những bảng biểu, sơ đồ và dữ liệu. Mỗi thông tin được ghi chép chính xác sẽ là cơ sở để kết nối với mẫu ADN của thân nhân, phục vụ quá trình xác định danh tính.

"Mỗi mẫu sinh phẩm đạt tiêu chuẩn để giám định AND lấy được chúng tôi đều rất phấn khởi bởi đó có thể là nút thắt cuối cùng trong hành trình tìm lại tên cho các anh, các bác", Thiếu tá Thắng nói.

Suốt nhiều thập kỷ, nhiệm vụ của các đội quy tập là tìm kiếm và đưa đồng đội trở về với đất mẹ. Nhưng trong Chiến dịch 500 ngày đêm, hành trình ấy được nối dài với chặng mới: xác định danh tính để mỗi liệt sĩ có thể trở về với đúng gia đình, người thân, quê hương của mình.

Lần đầu tiên, các lực lượng tìm kiếm, quân y, pháp y, cơ quan quản lý người có công, lực lượng công an và các đơn vị giám định ADN được kết nối trong một quy trình thống nhất, để hành trình tìm kiếm không dừng lại ở việc đưa các liệt sĩ về nước mà hướng tới mục tiêu cuối cùng là xác định danh tính.

Có thể sẽ còn rất nhiều ngôi mộ chưa thể có lời giải ngay hôm nay. Có những mẫu sinh phẩm không còn đủ điều kiện giám định. Có những cuộc đối sánh ADN sẽ còn kéo dài nhiều năm.

Nhưng với Thiếu tá Thắng và những người lính quy tập, điều quan trọng là hành trình ấy chưa bao giờ dừng lại: "Điều chúng tôi mong nhất không chỉ là tìm thêm được bao nhiêu hài cốt, mà là một ngày nào đó, những dòng chữ "Liệt sĩ chưa xác định được thông tin" trên bia mộ sẽ được thay bằng chính tên tuổi của các anh, các bác".

Tháng 3/2026, Ban Chỉ đạo quốc gia 515 triển khai Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ. Chiến dịch đặt mục tiêu từ 15/3/2026 đến 27/7/2027 quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ, lấy mẫu khoảng 230.000 mộ liệt sĩ chưa xác định danh tính, giám định ADN khoảng 18.000 mẫu hài cốt, đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu gen thân nhân liệt sĩ phục vụ đối sánh và xác định danh tính, góp phần đưa nhiều liệt sĩ trở về với tên tuổi và gia đình sau nhiều thập kỷ.

Theo thống kê, cả nước hiện còn khoảng 175.000 hài cốt liệt sĩ chưa được tìm thấy và khoảng 300.000 mộ liệt sĩ chưa xác định được danh tính.

Nội dung: Hoàng Lam, Hằng T. Nguyễn

Thiết kế: Tuấn Huy