58 NĂM CHỜ MỘT CUỘC TRỞ VỀ – NHỮNG CÁI TÊN CÒN Ở LẠI

Ngày 14/10/2026, tại Công viên văn hóa Lê Thị Riêng, Thành phố Hồ Chí Minh, lễ truy điệu 731 hài cốt liệt sĩ hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968 đã diễn ra trong không khí trang nghiêm, xúc động. Sau gần sáu thập kỷ nằm lại dưới lòng đất, những người lính năm xưa được đưa về an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ Thành phố Hồ Chí Minh. Nhưng phía sau cuộc trở về ấy vẫn còn những điều day dứt: nhiều người chưa được xác định danh tính, nhiều câu chuyện cuộc đời chưa thể kể lại, và có thể còn những gia đình đang mong mỏi một tin tức về người thân.

1. Gần sáu thập kỷ cho một cuộc trở về

Có những cuộc trở về chỉ mất vài ngày, vài tháng. Có những cuộc trở về phải đợi suốt một đời người. Nhưng cũng có những cuộc trở về kéo dài qua nhiều thế hệ, khi người ra đi đã nằm lại dưới lòng đất, còn người chờ đợi có thể đã không còn cơ hội được đón họ.

Sáng ngày 14/10/2026, tại Công viên văn hóa Lê Thị Riêng, Thành phố Hồ Chí Minh, 731 hài cốt liệt sĩ được tổ chức lễ viếng, truy điệu trước khi đưa về an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ Thành phố Hồ Chí Minh. Những người lính ấy đã chiến đấu, hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân năm 1968. Sau 58 năm, hài cốt của các anh, các chị được tìm thấy, quy tập và đưa về nơi an nghỉ trang nghiêm trong lòng thành phố mà họ đã góp phần chiến đấu vì ngày giải phóng.

Trong lời điếu tại buổi lễ, những người đã hy sinh được nhắc nhớ bằng hình ảnh đầy xúc động: “những người anh hùng mãi mãi tuổi 20”.

Những lời ấy khiến tôi nghĩ đến một thế hệ thanh niên đã đi qua tuổi trẻ theo cách thật đặc biệt. Ở độ tuổi đẹp nhất của cuộc đời, khi con người thường ấp ủ những dự định cho tương lai, họ đã lựa chọn lên đường, mang theo khát vọng độc lập, tự do và thống nhất đất nước. Có người là nông dân, công nhân, thợ thủ công; có người từng là giáo viên, sinh viên. Quê hương, hoàn cảnh sống khác nhau, nhưng họ gặp nhau giữa chiến trường bởi một lý tưởng chung.

58 năm là một khoảng thời gian rất dài. Trong chừng ấy năm, những đứa trẻ sinh ra vào thời điểm các anh, các chị ngã xuống nay đã bước sang tuổi 58. Thành phố từng chứng kiến những trận chiến ác liệt đã đổi thay từng ngày. Những con đường mới được mở, những công trình mới được xây dựng, các thế hệ nối tiếp nhau trưởng thành trong hòa bình. Nhưng dưới lòng đất ấy, những người lính năm xưa vẫn lặng lẽ nằm lại, để rồi đến hôm nay mới được tìm thấy.

Khi đọc thông tin về lễ truy điệu, điều khiến tôi day dứt không chỉ là con số 731, mà còn là những câu hỏi phía sau con số ấy. Các anh, các chị là ai? Quê hương ở đâu? Ngày lên đường nhập ngũ, có người mẹ nào tiễn con ra tận đầu làng, có người vợ nào đứng đợi, có lời hẹn ước nào còn dang dở? Trong suốt 58 năm ấy, liệu có những gia đình vẫn miệt mài tìm kiếm người thân mà không biết rằng họ đang nằm lại dưới lòng đất của thành phố này?

Chúng ta chưa có đủ thông tin để trả lời những câu hỏi ấy cho từng người. Nhưng có một điều chắc chắn: mỗi bộ hài cốt được tìm thấy đều gắn với một con người từng có tên tuổi, gia đình, quê hương và một cuộc đời riêng. Họ không sinh ra để trở thành những con số trong một bản tin lịch sử. Họ đã từng sống, từng yêu thương, từng hy vọng, trước khi hiến dâng cuộc đời mình cho Tổ quốc.

2. Những kỷ vật kể chuyện thay người đã khuất

Để có được cuộc trở về ấy, các lực lượng chức năng đã trải qua một hành trình tìm kiếm đầy khó khăn. Công viên Lê Thị Riêng ngày nay từng là khu vực nghĩa địa Chí Hòa – Chợ Quán. Từ những bức ảnh tư liệu, bản đồ cũ, lời kể của nhân chứng và kết quả khảo sát, lực lượng tìm kiếm từng bước xác định vị trí những khu vực có khả năng chôn cất các liệt sĩ. Sau nhiều tháng đào tìm, từ ngày 23/6 đến ngày 5/10/2026, Đội K74 và các lực lượng phối hợp đã quy tập được 731 hài cốt liệt sĩ. Đằng sau kết quả ấy là công sức của những người kiên trì lần theo từng dấu tích chiến tranh, với mong muốn đưa các liệt sĩ về nơi an nghỉ xứng đáng.

Điều khiến tôi xúc động hơn cả là những kỷ vật được tìm thấy cùng hài cốt các liệt sĩ. Những bức ảnh phai màu, chiếc lược, lọ dầu gió, chiếc kẹp tóc, sợi dây chuyền, chiếc nhẫn, thắt lưng, bình tông, đôi dép cao su... Tất cả đều là những vật dụng rất đỗi bình thường trong cuộc sống. Nhưng sau gần sáu thập kỷ nằm dưới lòng đất, chúng trở thành những chứng tích đặc biệt, gợi nhắc về những cuộc đời đã dừng lại giữa chiến tranh.

Một bức ảnh cũ có thể từng được người lính nâng niu qua những chặng hành quân. Một chiếc lược có thể từng gắn bó với những ngày sinh hoạt nơi chiến trường. Chiếc nhẫn hay sợi dây chuyền có thể từng mang một ý nghĩa riêng đối với người sở hữu. Chúng ta không thể biết chính xác câu chuyện của từng kỷ vật khi chưa có thêm căn cứ, nhưng sự hiện diện của chúng khiến những người đã khuất trở nên gần gũi hơn. Bởi trước khi trở thành liệt sĩ, họ cũng có một cuộc sống bình dị, với những mối quan hệ thân thương, những nỗi nhớ và ước mơ rất đời thường.

Tôi hình dung về những người thanh niên năm ấy. Có người rời quê hương khi chưa kịp nói hết lời từ biệt. Có người mang theo tấm ảnh gia đình, hy vọng một ngày chiến tranh kết thúc sẽ được trở về. Có người có thể đã viết những lá thư gửi người thân, kể về cuộc sống nơi chiến trường và niềm tin vào ngày thống nhất. Những hình dung ấy không phải câu chuyện đã được xác minh của riêng một liệt sĩ nào, mà là điều khiến tôi nghĩ về cả một thế hệ đã gác lại hạnh phúc riêng để thực hiện nhiệm vụ với đất nước.

Trong những trang sử, chúng ta thường nhớ tới các chiến dịch lớn, những trận đánh quyết định và những chiến công vang dội. Nhưng chính những kỷ vật nhỏ bé còn sót lại đã nhắc rằng lịch sử không chỉ được làm nên bởi các sự kiện lớn lao. Lịch sử còn được viết bằng số phận của từng con người, bằng tuổi trẻ chưa kịp trọn vẹn, bằng những cuộc chia tay không có ngày đoàn tụ. Một chiếc lược, một bức ảnh hay đôi dép cao su có thể không kể được toàn bộ câu chuyện, nhưng cũng đủ để chúng ta dừng lại, nghĩ về sự hy sinh và cái giá của hòa bình.

3. Trở về với đất mẹ, nhưng vẫn còn những cái tên chưa được tìm lại

Ngày 14/10/2026, trong số 731 hài cốt liệt sĩ được truy điệu, 698 hài cốt được an táng riêng lẻ và 33 hài cốt được an táng chung trong một phần mộ tập thể. Đây là một dấu mốc quan trọng trong hành trình tìm kiếm, quy tập những người đã hy sinh. Nhưng lễ an táng không đồng nghĩa với việc mọi thông tin về các liệt sĩ đã được làm sáng tỏ. Việc xác định danh tính, quê quán và kết nối thông tin với thân nhân vẫn là nhiệm vụ cần tiếp tục.

Có lẽ, đối với những gia đình có người thân hy sinh, điều mong mỏi nhất không chỉ là biết người thân đã nằm xuống vì Tổ quốc, mà còn là tìm được nơi an nghỉ để được một lần đứng trước phần mộ, gọi tên người đã khuất và thắp một nén hương đoàn tụ. Có những người mẹ đã đi hết cuộc đời trong sự chờ đợi. Có những người vợ giữ mãi tấm ảnh của chồng, những người con lớn lên chỉ biết về cha qua giấy báo tử và lời kể của gia đình. Khi thế hệ trực tiếp trải qua chiến tranh ngày càng ít đi, hành trình tìm kiếm ấy vẫn được những người con, người cháu tiếp nối như một lời hẹn chưa hoàn thành.

Một ngôi mộ chưa xác định danh tính không có nghĩa người nằm dưới là một người vô danh. Người ấy từng có tên, từng có quê hương, có cha mẹ, người thân và những người đồng đội. Chỉ là sự khốc liệt của chiến tranh cùng những biến thiên của thời gian đã khiến các thông tin ấy bị thất lạc, chưa đủ căn cứ để xác định. Bởi vậy, việc tìm lại tên tuổi cho một liệt sĩ không đơn thuần là bổ sung vài dòng thông tin trên bia mộ, mà còn là hành trình khôi phục dấu tích của một cuộc đời và nối lại mối liên hệ giữa người đã khuất với gia đình, quê hương.

Điều đáng trân trọng là công tác tìm kiếm vẫn tiếp tục ngay sau lễ truy điệu. Đến hết ngày 19/10/2026, các lực lượng đã phát hiện, quy tập thêm 47 hài cốt liệt sĩ, nâng tổng số hài cốt được tìm thấy tại Công viên Lê Thị Riêng lên 778, trong đó 322 hài cốt có di vật kèm theo.

Những con số tiếp tục tăng thêm vừa mang đến hy vọng, vừa nhắc nhở rằng sau hơn nửa thế kỷ, lòng đất vẫn còn lưu giữ những dấu tích chiến tranh chưa được tìm thấy.

Mỗi hài cốt được quy tập là thêm một cơ hội xác định danh tính. Mỗi di vật được gìn giữ, mỗi hồ sơ được đối chiếu, mỗi lời kể của nhân chứng được ghi nhận đều có thể trở thành một manh mối quý giá. Có thể sẽ còn nhiều khó khăn, thậm chí có những trường hợp chưa thể xác định danh tính trong thời gian dài. Nhưng hành trình ấy vẫn cần được tiếp tục bằng trách nhiệm và sự kiên trì, bởi phía sau những thông tin chưa được làm sáng tỏ có thể là niềm mong đợi của cả một gia đình qua nhiều thế hệ.

4. Để cuộc trở về thực sự trọn vẹn

Là một đoàn viên Chi đoàn Viện kiểm sát nhân dân khu vực 5 – Nghệ An, sinh ra và trưởng thành khi đất nước đã hòa bình, tôi biết đến chiến tranh chủ yếu qua những trang sách lịch sử, những thước phim tư liệu và những câu chuyện của thế hệ đi trước. Chúng tôi may mắn được học tập, làm việc, xây dựng gia đình và theo đuổi những dự định riêng mà không phải trải qua những năm tháng bom đạn. Nhưng càng tìm hiểu về những cuộc đời đã dừng lại trong chiến tranh, tôi càng hiểu rằng những điều bình dị mà thế hệ hôm nay đang có là thành quả được đánh đổi bằng biết bao mất mát, hy sinh.

Trong công việc của người cán bộ ngành Kiểm sát, chúng tôi được nhắc nhở phải thận trọng với từng tài liệu, từng chứng cứ, đề cao trách nhiệm làm sáng tỏ sự thật và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của con người. Sự kiện tìm thấy 731 hài cốt liệt sĩ khiến tôi suy nghĩ sâu sắc hơn về giá trị của những thông tin tưởng chừng nhỏ bé. Một tấm ảnh cũ, một kỷ vật, một lời kể của nhân chứng hay một trang hồ sơ có thể là mắt xích quan trọng để xác định danh tính một người đã khuất. Dù công tác tìm kiếm, quy tập và giám định thuộc trách nhiệm của các cơ quan chuyên môn, mỗi người trẻ vẫn có thể góp phần gìn giữ lịch sử bằng việc trân trọng tư liệu, lắng nghe các nhân chứng và lan tỏa những thông tin chính xác về sự hy sinh của thế hệ cha anh.

Trong lời điếu ngày 14/10/2026, đại diện lãnh đạo Thành phố Hồ Chí Minh khẳng định quyết tâm tiếp tục công tác tìm kiếm, quy tập, xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, chăm sóc nghĩa trang và các công trình ghi công, đồng thời thực hiện những hành động thiết thực để xoa dịu nỗi đau, sự chờ đợi của thân nhân các liệt sĩ.

Tôi nghĩ đó cũng là lời nhắc nhở sâu sắc đối với thế hệ trẻ: tri ân không nên chỉ dừng lại ở những nghi lễ tưởng niệm, những nén hương hay những bó hoa trong các ngày kỷ niệm. Sự tri ân cần được tiếp nối bằng ý thức gìn giữ lịch sử, bằng trách nhiệm đối với cộng đồng và bằng những việc làm cụ thể trong cuộc sống hằng ngày.

58 năm trước, những người lính ấy đã nằm lại giữa chiến trường Sài Gòn. 58 năm sau, các anh, các chị được đưa về an nghỉ tại Nghĩa trang liệt sĩ Thành phố Hồ Chí Minh. Thành phố mà họ từng chiến đấu vì ngày giải phóng nay đã mang một diện mạo khác. Những con đường tấp nập, những công trình hiện đại, những thế hệ trẻ đang sống, học tập và lao động trong hòa bình. Các anh, các chị không được chứng kiến đầy đủ những đổi thay ấy, nhưng sự hy sinh của họ đã góp phần làm nên cuộc sống hôm nay.

Có lẽ, điều xúc động nhất trong sự kiện ngày 14/10/2026 không chỉ là 731 hài cốt liệt sĩ được tìm thấy và an táng trang trọng, mà còn là thông điệp rằng Tổ quốc và nhân dân vẫn tiếp tục hành trình tìm kiếm những người đã hy sinh. Thời gian có thể khiến nhiều dấu tích phai mờ, nhưng không thể làm mất đi giá trị của sự hy sinh. Và dù không phải mọi danh tính đều có thể được xác định ngay, những nỗ lực tìm kiếm hôm nay vẫn đang mang lại hy vọng cho những cuộc đoàn tụ tưởng chừng không còn có thể.

58 năm, các anh, các chị đã trở về với đất mẹ. Nhưng hành trình tìm lại tên tuổi vẫn đang tiếp diễn. Tôi mong rằng một ngày nào đó, sẽ có thêm nhiều tấm bia được khắc đầy đủ họ tên, quê quán; có thêm những gia đình tìm được nơi người thân yên nghỉ; có thêm những câu chuyện về cuộc đời các liệt sĩ được kể lại cho thế hệ mai sau. Để những người đã nằm xuống không chỉ được nhớ đến bằng những con số, mà còn bằng chính tên tuổi và cuộc đời của mình.

Bởi hòa bình đã có tên trên bản đồ Tổ quốc. Và những người làm nên hòa bình ấy cũng xứng đáng được tìm lại tên mình.

Chi đoàn Viện kiểm sát nhân dân khu vực 5 – Nghệ An

(Hình ảnh trong bài sưu tầm)