60 mươi năm trước

60 năm trước có một Đội Thanh niên xung phong đặc biệt đã viết lên huyền thoại giữa Trường Sơn. Cho đến hôm nay họ vẫn bền bỉ "thắp lửa" yêu nước cho thế hệ trẻ.

60 năm đã trôi qua kể từ ngày Đội Thanh niên xung phong (TNXP) K53 ra đời (13.7.1965 - 13.7.2025), nhưng ký ức về một đơn vị đặc biệt - Đội TNXP duy nhất của Đoàn Thanh niên được cử vào chiến trường miền Nam, vẫn còn vẹn nguyên trong lời kể của đồng chí Đỗ Quốc Phong, Trưởng ban Liên lạc K53, nguyên Chủ tịch Hội Cựu TNXP Hà Nội. Với ông, mỗi con đường, mỗi bến sông năm xưa đều thấm đẫm mồ hôi, nước mắt và máu của đồng đội.

Mở đường, gùi hàng, vượt sông trong lửa đạn

Năm 1965, khi đế quốc Mỹ chuyển sang chiến lược "Chiến tranh cục bộ", miền Bắc phải đối mặt với những đợt ném bom ác liệt. Trước yêu cầu cấp bách của chiến trường Trị - Thiên - Huế, T.Ư Đoàn quyết định thành lập Đội TNXP K53, một đơn vị đặc biệt với 343 đội viên được tuyển chọn kỹ lưỡng từ Hà Tây, Nam Định, Ninh Bình (cũ) và một số cán bộ, y bác sĩ người Quảng Trị - Huế. Đây là Đội TNXP duy nhất của Đoàn Thanh niên được cử vào chiến trường miền Nam.

Đồng chí Bùi Quang Huy, Phó chủ tịch Ủy ban T.Ư MTTQ VN, Bí thư thứ nhất T.Ư Đoàn, tặng hoa chúc mừng đồng chí Đỗ Quốc Phong (giữa) dịp kỷ niệm 60 năm thành lập Đội TNXP K53. ẢNH: XUÂN TÙNG

Ngày 13.7.1965, các đội viên tập trung tại Trường Đoàn (Cầu Giấy, Hà Nội) để huấn luyện. Sau hơn 1 tháng huấn luyện, ngày 16.8.1965, K53 làm lễ xuất quân, chính thức lên đường vào chiến trường miền Tây Trị - Thiên. Nhiệm vụ của họ không chỉ là mở đường, vận tải, mà còn làm công tác thanh vận, dân vận. Đây là điểm độc đáo của K53, khi các đội viên được trang bị như cán bộ dân chính, sẵn sàng cho những thử thách cam go phía trước.

Theo đồng chí Đỗ Quốc Phong, hành trình của K53 là chuỗi ngày dài kiên cường và gian khổ. Sau 2 tháng hành quân bộ, Đội K53 đến A Lưới (Thừa Thiên) chờ nhận nhiệm vụ. Khi chiến trường trở nên ác liệt, vùng giải phóng Trị - Thiên bị thu hẹp, đội nhận lệnh hành quân ngược ra bắc sông Bến Hải, rồi rẽ xuống xã Vĩnh Ô. Từ đây, các đội viên lại vượt sông Bến Hải để mở con đường mới song song với đường mòn Hồ Chí Minh, nối liền từ nam Bến Hải đến nam sông Ba Lòng (Quảng Trị). Trên tuyến đường này, K53 thiết lập 8 trạm vận chuyển vũ khí, hàng hóa, thuốc men vào Nam và cáng thương binh ra Bắc.

Chủ tịch Hội Cựu TNXP Vũ Trọng Kim (bìa trái) trao tặng Kỷ niệm chương TNXP cho các cựu đội viên K53. ẢNH: XUÂN TÙNG

"Hai tiểu đội Ninh Bình và một tiểu đội Hà Tây được giao nhiệm vụ lái đò và bảo vệ bến đò Cà Ná trên sông Ba Lòng, nằm giữa cứ điểm 241 và cứ điểm Đầu Mầu. Hằng đêm, hàng chục tấn hàng hóa và nhiều đoàn cán bộ, chiến sĩ vượt sông trên những chiếc đò độc mộc chỉ chở được 6 - 7 người, giữa dòng nước xiết và đá ngầm", đồng chí Phong nhớ lại. Ban đầu, mỗi đội viên chỉ gùi được 20 - 24 kg mỗi chuyến. Sau đó, bằng ý chí và rèn luyện, họ nâng lên 40 - 46 kg/chuyến, thậm chí nhiều người đạt năng suất 26 - 28 ngày công/tháng.

Đến cuối năm 1966 - đầu 1967, trước nhu cầu vận chuyển ngày càng lớn, các đội viên K53 đề xuất phối hợp với Đoàn vận tải Bắc Sơn (chủ yếu là chiến sĩ đồng bào dân tộc Tà Ôi, Vân Kiều) và Tiểu đoàn 8 của Quân khu 4. Sự kết hợp này đã hình thành tuyến đường Bắc Sơn, kéo dài từ nam Bến Hải đến bắc Hải Vân - tuyến huyết mạch chi viện cho chiến trường. Đặc biệt, nhờ sự phối hợp giữa K53 và cán bộ, du kích địa phương, một con đò lớn có thể chở cả trung đội qua sông đã ra đời, tồn tại cho đến khi Hiệp định Paris được ký kết năm 1973.

K53 trở thành lực lượng nòng cốt trong công tác vận tải và giao liên trên các tuyến đường mới do Quân khu Trị - Thiên - Huế mở rộng, kết nối với đường dây 559 và các nhánh đường ngang xuống đồng bằng, chi viện cho bộ đội địa phương.