7. Trở lại quân ngũ, vượt Trường Sơn vào Nam

Cuối năm 1964, trước chuyển biến nhanh của chiến trường miền Nam, Bộ Chính trị quyết định tăng cường cán bộ lãnh đạo có kinh nghiệm cho chiến trường. Nguyễn Chí Thanh được điều động trở lại quân đội, vào Nam với trách nhiệm Bí thư Trung ương Cục, Bí thư Quân ủy Miền và Chính ủy các lực lượng vũ trang giải phóng miền Nam. Ở tuổi năm mươi, sau nhiều năm làm việc tại Trung ương, ông lại bước vào một hành trình gian khổ qua Trường Sơn, mang bí danh Sáu Di.

Miền Nam lúc ấy đứng trước một bước ngoặt. Chiến lược “chiến tranh đặc biệt” của Mỹ và chính quyền Sài Gòn bị đẩy vào khủng hoảng, nhưng nguy cơ Mỹ đưa quân chiến đấu trực tiếp ngày càng rõ. Câu hỏi lớn không chỉ là địch sẽ tăng bao nhiêu quân hay sử dụng loại vũ khí nào, mà là cách mạng miền Nam có thể giữ thế tiến công trước một đối thủ vượt trội về hỏa lực, không quân và cơ động hay không. Nguyễn Chí Thanh cùng tập thể lãnh đạo phải trả lời bằng cả phân tích chiến lược lẫn thực tế chiến trường.

Ngay khi vào Nam, ông đi nhiều địa bàn, làm việc với đơn vị chủ lực, lực lượng địa phương và cơ sở chính trị. Ông muốn hiểu rõ chất lượng bộ đội, khả năng bảo đảm, đặc điểm từng vùng và tâm lý của cán bộ trước cuộc đối đầu mới. Những báo cáo trên giấy được đối chiếu với lời kể của người vừa chiến đấu. Qua đó, ông củng cố nhận định rằng quân Mỹ có sức mạnh kỹ thuật lớn nhưng không thể xóa bỏ những hạn chế về mục tiêu chính trị, địa hình xa lạ và sự lệ thuộc vào phương tiện hiện đại.

Tại Đại hội anh hùng, chiến sĩ thi đua các lực lượng vũ trang giải phóng miền Nam lần thứ nhất tháng 5 năm 1965, Nguyễn Chí Thanh nêu quyết tâm: cứ đánh Mỹ sẽ tìm ra cách đánh thắng Mỹ. Câu nói không xuất phát từ sự xem nhẹ đối phương. Nó thể hiện phương pháp nhận thức bằng thực tiễn: chỉ khi chủ động tiếp xúc, tổ chức trận đánh, rút kinh nghiệm và phổ biến cách làm hiệu quả, lực lượng cách mạng mới vượt qua tâm lý e ngại trước một đội quân hiện đại.

Ông cùng lãnh đạo Trung ương Cục và Bộ Tư lệnh Miền chú trọng xây dựng các “quả đấm” chủ lực, đồng thời gắn hoạt động của bộ đội chủ lực với chiến tranh du kích và phong trào chính trị. Chiến trường miền Nam không cho phép chỉ dựa vào một hình thức đấu tranh. Đòn tiến công quân sự phải được nâng đỡ bởi cơ sở trong dân; lực lượng địa phương giữ đất, cung cấp tin tức và tạo điều kiện cho chủ lực tập trung vào mục tiêu quan trọng.

Việc Nguyễn Chí Thanh trở lại quân ngũ cho thấy sự thống nhất giữa nhà chính trị và người chỉ đạo quân sự trong con người ông. Ông mang vào chiến trường kinh nghiệm xây dựng quân đội, công tác quần chúng và tổ chức phong trào; đồng thời sẵn sàng học những sáng tạo đã xuất hiện từ đơn vị cơ sở. Trước một cuộc chiến có quy mô và trình độ kỹ thuật mới, ông không tìm lời giải trong giáo điều, mà bắt đầu từ việc bám đất, bám dân, bám đơn vị và giữ vững tư tưởng chủ động tiến công.