75.Dương Văn Giá & Dương Đình Xuyên – Khi chí lớn gặp thời khởi nghĩa

Tháng 8 năm 1917, Thái Nguyên trở thành tâm điểm của một cuộc nổi dậy gây chấn động chính quyền thực dân Pháp ở Bắc Kỳ. Từ những người lính trong quân đội thuộc địa đến tù nhân và người dân địa phương, nhiều lực lượng đã cùng gặp nhau dưới một mục tiêu: phá bỏ bộ máy cai trị của thực dân, giành quyền làm chủ và mở đường cho một cuộc đấu tranh lớn hơn vì độc lập. Trong dòng người tham gia cuộc khởi nghĩa ấy có những người con của chính mảnh đất Thái Nguyên, trong đó có Dương Văn Giá và Dương Đình Xuyên.

Dương Văn Giá quê ở Phú Bình, còn Dương Đình Xuyên quê ở Đại Từ, Thái Nguyên. Hai người xuất thân từ những vùng quê khác nhau nhưng cùng chứng kiến cuộc sống của người dân dưới chế độ thuộc địa. Khi phong trào chống Pháp ngày càng lan rộng, họ đã không đứng ngoài những biến động đang diễn ra trên quê hương mình.

Điểm đặc biệt của Dương Văn Giá và Dương Đình Xuyên là cả hai đều trực tiếp tham gia khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917 và giữ vai trò trong hàng ngũ chỉ huy nghĩa quân. Theo những tư liệu về cuộc khởi nghĩa, Dương Văn Giá đảm nhiệm vị trí Quan Phó, còn Dương Đình Xuyên giữ chức Quan Năm trong lực lượng nổi dậy.

Đó không đơn thuần là những chức danh được đặt ra trong một cuộc nổi dậy. Trong bối cảnh năm 1917, việc một số người từng ở trong bộ máy quân sự của chính quyền thuộc địa chuyển sang tham gia lực lượng khởi nghĩa cho thấy sự phức tạp của phong trào chống Pháp. Những người này có hiểu biết về quân sự, địa bàn và cách tổ chức lực lượng, từ đó có thể đóng góp vào hoạt động của nghĩa quân.

Đêm 30 rạng sáng 31-8-1917, cuộc khởi nghĩa Thái Nguyên chính thức bùng nổ dưới sự lãnh đạo của Trịnh Văn Cấn (Đội Cấn) và những người cùng chí hướng. Nghĩa quân nhanh chóng tấn công các vị trí quan trọng trong tỉnh lỵ, giải phóng tù nhân và làm chủ một khu vực rộng lớn.

Trong những ngày đầu, lực lượng khởi nghĩa đã tạo ra một tình thế khiến chính quyền thực dân ở Thái Nguyên rơi vào thế bị động. Nghĩa quân không chỉ có những người trực tiếp cầm súng mà còn có những người đảm nhiệm việc tổ chức, chỉ huy và duy trì hoạt động của lực lượng nổi dậy.

Trong đội ngũ ấy, Dương Văn Giá và Dương Đình Xuyên góp mặt với vai trò những người chỉ huy. Là những người sinh ra tại Thái Nguyên, sự tham gia của họ còn mang một ý nghĩa đặc biệt: cuộc nổi dậy không phải câu chuyện xa lạ của một nhóm người từ nơi khác đến, mà có sự hưởng ứng của chính những người con trên mảnh đất nơi cuộc khởi nghĩa diễn ra.

Tuy nhiên, tương quan lực lượng quá chênh lệch. Quân Pháp nhanh chóng đưa lực lượng từ nhiều nơi về Thái Nguyên để đàn áp. Nghĩa quân thiếu vũ khí, thiếu lực lượng tiếp viện và không thể duy trì lâu dài một cuộc chiến với đối phương có ưu thế vượt trội về quân số và trang bị.

Sau nhiều ngày chiến đấu, cuộc khởi nghĩa dần rơi vào thế bất lợi. Dù cuối cùng thất bại, khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917 vẫn trở thành một sự kiện đáng chú ý trong lịch sử phong trào yêu nước Việt Nam đầu thế kỷ XX. Cuộc nổi dậy cho thấy tinh thần chống chế độ thuộc địa vẫn tồn tại mạnh mẽ và những người Việt Nam ở nhiều tầng lớp khác nhau đã tìm cách đứng lên chống lại sự cai trị của thực dân Pháp.

Đặt Dương Văn Giá và Dương Đình Xuyên trong câu chuyện ấy, điều đáng nhớ trước hết là sự lựa chọn của hai người: từ quê hương Phú Bình và Đại Từ, họ đã bước vào một cuộc nổi dậy đầy nguy hiểm và đảm nhận vai trò trong hàng ngũ chỉ huy. Họ cùng nhiều người khác đã góp phần tạo nên những ngày tháng đặc biệt của Thái Nguyên năm 1917.

Một cuộc khởi nghĩa có thể thất bại về quân sự, nhưng tinh thần phản kháng mà nó tạo ra không vì thế mà biến mất. Dương Văn Giá và Dương Đình Xuyên cũng vậy. Tên tuổi hai ông gắn với một trong những cuộc nổi dậy tiêu biểu đầu thế kỷ XX, khi những người con đất Thái Nguyên đã cùng đứng lên giữa một thời kỳ đầy biến động. Họ góp thêm hai cái tên vào câu chuyện về những con người đã chọn hành động thay vì đứng nhìn, để lại dấu ấn của mình trong lịch sử quê hương và phong trào đấu tranh giành độc lập của dân tộc.