75 ngày ở Geneva
Ngày 8/5/1954, chỉ một ngày sau chiến thắng Điện Biên Phủ, vấn đề Đông Dương chính thức được đưa ra bàn tại Hội nghị Geneva. Phái đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa do Phạm Văn Đồng dẫn đầu bước vào 75 ngày đàm phán liên tục để tìm một giải pháp chấm dứt chiến tranh.
Hội nghị Geneva khai mạc ngày 26/4/1954 tại Thụy Sĩ, ban đầu tập trung bàn về vấn đề Triều Tiên. Trong khi ấy, ở Việt Nam, trận Điện Biên Phủ vẫn chưa kết thúc. Phái đoàn Việt Nam Dân chủ Cộng hòa do Phó Thủ tướng kiêm Quyền Bộ trưởng Ngoại giao Phạm Văn Đồng làm Trưởng đoàn đã có mặt tại Geneva từ những ngày đầu.
Một trong những người đi cùng ông là Trần Việt Phương, khi ấy mới 26 tuổi, làm thư ký cho Trưởng đoàn. Nhiều năm sau, ông vẫn nhớ rất rõ khoảnh khắc phái đoàn nhận được tin chiến thắng Điện Biên Phủ. Điều khá đặc biệt là những người ở Geneva nghe tin từ đài phương Tây trước khi nhận được thông báo chính thức từ trong nước. Phạm Văn Đồng ôm lấy từng thành viên trong đoàn. Nhưng đêm 7/5 không phải một đêm ăn mừng: cả đoàn thức trắng để chuẩn bị tài liệu cho cuộc họp về Đông Dương vào sáng hôm sau.
Trước khi bước vào hội nghị, Phạm Văn Đồng còn nhắc mọi người rằng chiến thắng Điện Biên Phủ chắc chắn sẽ nâng cao vị thế của Việt Nam trên bàn đàm phán, nhưng thái độ của đoàn phải bình tĩnh, khiêm tốn, không để chiến thắng quân sự biến thành sự chủ quan trong ngoại giao.
Ngày 8/5/1954, vấn đề lập lại hòa bình ở Đông Dương chính thức được đưa ra bàn. Tham dự có đại diện của chín bên: Liên Xô, Trung Quốc, Anh, Pháp, Mỹ, Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, Quốc gia Việt Nam, Vương quốc Lào và Vương quốc Campuchia. Đây cũng là lần đầu tiên nền ngoại giao của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tham gia một hội nghị quốc tế đa phương lớn với sự hiện diện của nhiều cường quốc.
Hai ngày sau, 10/5, Phạm Văn Đồng trình bày đề nghị 8 điểm về một giải pháp toàn diện cho vấn đề Đông Dương. Những nội dung cơ bản được phía Việt Nam đặt ra gồm đình chỉ chiến sự đi đôi với giải pháp chính trị; tôn trọng độc lập, chủ quyền, thống nhất và toàn vẹn lãnh thổ của Việt Nam, Lào, Campuchia; quân đội nước ngoài rút khỏi Đông Dương; tổ chức tổng tuyển cử tự do và giải quyết vấn đề thống nhất Việt Nam không có sự can thiệp của nước ngoài. Nhưng từ một bản đề nghị đến một hiệp định mà các bên cùng chấp nhận là một quãng đường rất dài.
Trong những tuần tiếp theo, hội nghị liên tục tranh luận về đình chiến, khu vực tập kết quân đội, việc rút quân, vấn đề Lào và Campuchia, giới tuyến quân sự tạm thời tại Việt Nam và thời hạn tiến tới tổng tuyển cử. Ngày 25/5, Phạm Văn Đồng tiếp tục đưa ra hai nguyên tắc về đình chiến. Ngày 10/6, đại diện quân sự của Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Pháp bắt đầu những cuộc tiếp xúc bí mật để bàn cụ thể hơn về các vấn đề quân sự.
Công việc của phái đoàn không chỉ diễn ra trong phòng họp chính thức. Sau các phiên hội nghị còn có những cuộc gặp song phương, đa phương, họp nội bộ, chuẩn bị phương án rồi liên lạc về nước xin chỉ thị. Trần Việt Phương nhớ có những ngày ông gần như kiệt sức: vừa theo Phạm Văn Đồng đi hội đàm, trở về lại họp trong đoàn, sau đó báo cáo về Trung ương và chờ chỉ thị mới. 75 ngày ở Geneva vì vậy thực chất là một chuỗi đàm phán gần như liên tục, chứ không phải 31 phiên họp diễn ra tách biệt.
Đến tháng 7, một trong những vấn đề khó nhất vẫn là giới tuyến quân sự tạm thời.
Phía Việt Nam ban đầu đề xuất giới tuyến ở vĩ tuyến 13, sau đó trong quá trình thương lượng có phương án vĩ tuyến 16. Phía Pháp lại đề nghị vĩ tuyến 18. Cuối cùng, sau những cuộc thương lượng rất căng thẳng trong những ngày cuối hội nghị, hai bên đi đến phương án lấy khu vực vĩ tuyến 17 làm giới tuyến quân sự tạm thời. Điều cần lưu ý là đây không được xác định là biên giới chính trị hay lãnh thổ, mà là giới tuyến tạm thời để hai bên tập kết lực lượng.
Thời hạn tổng tuyển cử cũng được đưa ra bàn bạc. Kết quả cuối cùng quy định việc tiến tới tổng tuyển cử vào tháng 7/1956 để thống nhất Việt Nam.
Những giờ cuối cùng của ngày 20/7/1954 đặc biệt căng thẳng. Chính phủ Pháp do Pierre Mendès France đứng đầu trước đó đã tuyên bố sẽ từ chức nếu không đạt được một thỏa thuận đình chiến trong vòng một tháng. Các cuộc thương lượng vì vậy kéo dài đến tận đêm cuối cùng.
Đúng 24 giờ ngày 20/7, Thứ trưởng Bộ Quốc phòng Tạ Quang Bửu, thay mặt Bộ Tổng Tư lệnh Quân đội nhân dân Việt Nam, và tướng Henri Delteil, đại diện Bộ Tổng chỉ huy quân đội Liên hiệp Pháp ở Đông Dương, ký Hiệp định đình chỉ chiến sự tại Việt Nam. Các hiệp định về Lào và Campuchia cũng được ký kết. Ngày 21/7, Hội nghị ra Tuyên bố cuối cùng.
Sau 75 ngày, vấn đề Đông Dương đã trải qua hàng chục phiên họp chính thức cùng rất nhiều cuộc tiếp xúc bên ngoài hội nghị. Các văn kiện Geneva ghi nhận các quyền dân tộc cơ bản của Việt Nam, Lào và Campuchia; chiến sự ở Đông Dương được đình chỉ và quân Pháp phải rút khỏi Việt Nam. Tuy nhiên, Việt Nam tạm thời bị chia thành hai khu vực tập kết quân sự ở hai bên giới tuyến 17 trong khi chờ tổng tuyển cử thống nhất đất nước.
