8. Câu chuyện về tác giả Đoàn Thị Điểm

Bà Đoàn Thị Điểm sinh năm 1705, nguyên quán tại làng Giai Phạm, huyện Văn Giang, xứ Kinh Bắc (nay thuộc huyện Yên Mỹ, tỉnh Hưng Yên). Với biệt hiệu Hồng Hà Nữ Sĩ, bà là một trong những nữ sĩ danh tiếng bậc nhất của nền văn học Việt Nam thời Lê trung hưng. Theo gia phả "Đoàn thị thực lục", tổ tiên của bà vốn mang họ Lê, cho đến đời cha bà là cụ Đoàn Doãn Nghi (1678 – 1729) mới đổi sang họ Đoàn.

Từ thuở thiếu thời, Đoàn Thị Điểm đã nổi tiếng khắp vùng nhờ sự thông minh, dung hạnh vẹn toàn, lại chăm chỉ đèn sách, giỏi cả tài văn chương lẫn việc nữ công gia chánh. Chính vì mến mộ tài đức ấy, năm bà 16 tuổi, Thượng thư Lê Anh Tuấn đã nhận bà làm con nuôi với ý định tiến dâng vào phủ chúa Trịnh, song bà đã kiên quyết từ chối. Suốt những năm tháng từ thuở ấu thơ cho đến khi trưởng thành, bà chủ yếu sống cùng cha và anh trai tại làng Lạc Viên (huyện An Dương, tỉnh Kiến An; nay thuộc thành phố Hải Phòng) – nơi cha bà mở lớp dạy học.

Năm bà 25 tuổi, biến cố gia đình xảy ra khi người cha qua đời. Bà cùng gia đình người anh trai chuyển đến sinh sống tại làng Vô Ngại, huyện Đường Hào (nay là thị xã Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên). Đến năm 1739, trước cảnh đất nước xảy ra loạn lạc, bà quyết định rời về ngụ tại xã Chương Dương (nay thuộc huyện Thường Tín, ngoại thành Hà Nội) để nối nghiệp cha, tiếp tục mở lớp dạy học.

Trong suốt thời gian đó, có rất nhiều người đến dạm hỏi, trong đó không thiếu những bậc quyền quý, cao sang, nhưng nữ sĩ đều khước từ. Phải đến năm 37 tuổi (1742), bà mới bén duyên và nhận lời kết hôn cùng ông Nguyễn Kiều – một vị Tiến sĩ lừng danh hay chữ nhưng đã sớm góa vợ. Thế nhưng, hạnh phúc lứa đôi vừa chớm nở thì Nguyễn Kiều lại nhận mệnh triều đình đi sứ sang Trung Quốc suốt ba năm dòng dã. Đến năm 1745, Nguyễn Kiều hoàn thành triều chính trở về nước. Vào năm 1748, khi ông được bổ nhiệm làm Tham thị tại Nghệ An, Đoàn Thị Điểm đã cùng chồng lên đường vào Nam nhậm chức. Không may, trên dọc đường hành quân, bà bị nhiễm cảm nặng. Dù đã được hết lòng chạy chữa nhưng bà vẫn không qua khỏi và trút hơi thở cuối cùng tại Nghệ An vào ngày 11 tháng 9 (âm lịch) năm 1748 (năm Mậu Thìn), hưởng dương 43 tuổi.

Theo Sách Từ điển văn học (bộ mới), có nhiều khả năng chính trong những năm tháng đằng đẵng xa chồng, bà đã bộc lộ nỗi niềm riêng để dịch thành công tác phẩm "Chinh phụ ngâm" sang chữ Nôm (quốc âm) từ nguyên bản chữ Hán của danh sĩ Đặng Trần Côn. Trong lịch sử văn học nước nhà, Đoàn Thị Điểm luôn được tôn vinh là bậc đại phu nhân, vẹn toàn cả sắc đẹp lẫn tài năng văn chương, đứng hàng đầu trong số những nữ sĩ lừng lẫy nhất Việt Nam bên cạnh Hồ Xuân Hương, Bà Huyện Thanh Quan và Xuân Quỳnh.