8. Đại tướng Hoàng Văn Thái – “Học tập trong chiến tranh để chỉ đạo chiến tranh”

Thời kỳ: 1948–1950

Sau những năm đầu kháng chiến, lực lượng vũ trang Việt Nam tích lũy được nhiều kinh nghiệm từ các mặt trận. Tuy nhiên, kinh nghiệm thường nằm rải rác trong trí nhớ của từng cán bộ, chiến sĩ. Nếu không được ghi lại, phân tích và phổ biến, mỗi đơn vị có thể phải trả giá nhiều lần cho cùng một sai sót. Hoàng Văn Thái sớm nhận ra rằng xây dựng quân đội không chỉ cần người và vũ khí, mà còn cần một hệ thống học tập từ thực tiễn chiến đấu.

Tháng 4 năm 1948, dưới sự chỉ đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh, số đầu tiên của “Quân sự tập san” được xuất bản và Hoàng Văn Thái là người phụ trách. Trong lời giới thiệu, ông nêu tinh thần “học tập trong chiến tranh để chỉ đạo chiến tranh”. Những kinh nghiệm được đổi bằng xương máu tại mặt trận phải được đưa lên báo, phân tích và phổ biến rộng rãi cho bộ đội, dân quân.

Quan niệm ấy thể hiện rõ phẩm chất của một nhà tham mưu. Một trận đánh thắng không chỉ đem lại một vị trí hay một số vũ khí thu được; nó còn cung cấp hiểu biết về cách tổ chức, cách dùng lực lượng và phản ứng của đối phương. Một trận chưa thành công cũng có giá trị nếu chỉ ra đúng nguyên nhân. Vì vậy, Hoàng Văn Thái yêu cầu việc tổng kết phải trung thực, tránh chỉ kể thành tích hoặc quy mọi hạn chế cho chiến sĩ.

Cơ quan tham mưu thu thập báo cáo từ các chiến trường, lựa chọn những trận đánh có giá trị rồi biên soạn thành tài liệu huấn luyện. Những vấn đề như phục kích, tập kích, phá giao thông, đánh đồn, tổ chức trinh sát và bảo đảm hậu cần được hệ thống hóa bằng ngôn ngữ dễ hiểu. Tài liệu không thể xa rời thực tế, bởi phần lớn cán bộ lúc ấy trưởng thành từ phong trào quần chúng, chưa có điều kiện học quân sự chính quy.

Hoàng Văn Thái đồng thời chỉ đạo củng cố nền nếp của cơ quan tham mưu các cấp. Báo cáo phải rõ thời gian, địa điểm, lực lượng và kết quả; bản đồ phải phản ánh đúng tình hình; mệnh lệnh phải ngắn gọn nhưng đủ nội dung. Những yêu cầu tưởng như kỹ thuật ấy tạo ra khả năng phối hợp trên phạm vi ngày càng rộng. Một quân đội muốn tác chiến tập trung không thể phụ thuộc vào những chỉ thị truyền miệng thiếu chính xác.

Đến tháng 7 năm 1950, Bộ Tổng Tham mưu được kiện toàn với sáu cục, văn phòng cùng các phòng, ban chuyên môn. Từ một cơ quan chủ yếu phục vụ chiến tranh du kích, Bộ Tổng Tham mưu dần có khả năng chuẩn bị cho những chiến dịch tập trung và hiệp đồng ở quy mô lớn hơn. Sự trưởng thành này không tách rời quá trình tổng kết, học hỏi và chuẩn hóa nghiệp vụ.

Tư tưởng “học trong chiến tranh” theo Hoàng Văn Thái suốt cả hai cuộc kháng chiến. Ông không xem lý luận là những câu chữ đứng ngoài chiến trường, cũng không tuyệt đối hóa kinh nghiệm của một trận đánh. Thực tiễn cần được phân tích để trở thành tri thức; tri thức lại phải được kiểm nghiệm trong thực tiễn mới. Chính vòng tuần hoàn ấy góp phần giúp Quân đội nhân dân Việt Nam càng đánh càng trưởng thành và có thể đối phó với những đối tượng ngày càng mạnh hơn.