8. Thiếu tướng Trần Đại Nghĩa – Từ khẩu bazooka đầu tiên đến mạng lưới sản xuất trong kháng chiến

Việc bazooka do Việt Nam chế tạo phát huy tác dụng trong trận đánh đầu tháng 3 năm 1947 mới chỉ là bước khởi đầu. Một vài khẩu súng và một số viên đạn có thể giải quyết tình thế cấp bách, nhưng chưa đủ đáp ứng nhu cầu của cuộc kháng chiến trên phạm vi cả nước. Trần Đại Nghĩa hiểu rằng nhiệm vụ tiếp theo khó khăn hơn nhiều: biến một sản phẩm thử nghiệm thành loại vũ khí có thể sản xuất tương đối ổn định tại những xưởng quân giới phân tán.

Bazooka có cấu tạo tưởng như không quá phức tạp, nhưng mỗi bộ phận đều đòi hỏi độ chính xác nhất định. Ống phóng phải chịu được tác động khi khai hỏa; hệ thống điện phải đủ tin cậy để kích hoạt đạn; thuốc phóng cần cháy đúng tốc độ; đầu đạn phải phát nổ theo cơ chế đã tính toán. Chỉ cần một yếu tố không đồng đều, kết quả bắn có thể thay đổi hoàn toàn.

Trong điều kiện kháng chiến, nguyên liệu dùng cho các lô sản phẩm không phải lúc nào cũng giống nhau. Kim loại thu gom từ nhiều nguồn có độ bền khác nhau. Hóa chất và thuốc nổ thường thiếu hoặc không đạt tiêu chuẩn thống nhất. Các máy tiện, máy khoan tại mỗi xưởng cũng có mức độ chính xác khác nhau. Vì vậy, Trần Đại Nghĩa không chỉ đưa ra một bản vẽ rồi giao cho công nhân sản xuất. Ông cùng các cộng sự phải xây dựng quy trình, quy định dung sai, tìm cách kiểm tra từng bộ phận và hướng dẫn xử lý khi nguyên liệu thay đổi.

Các cuộc bắn thử được tiến hành nhiều lần. Có quả đạn không đi đúng hướng; có loại thuốc phóng cháy chưa hết; có chi tiết bị biến dạng sau khi sử dụng. Mỗi thất bại đều được phân tích để tìm nguyên nhân. Trần Đại Nghĩa yêu cầu những người làm kỹ thuật phải trung thực với kết quả, không vì mong muốn thành công mà bỏ qua dấu hiệu mất an toàn. Trong chế tạo vũ khí, một kết luận thiếu thận trọng có thể phải trả giá bằng sinh mạng của chiến sĩ.

Khi thiết kế dần được hoàn thiện, kinh nghiệm sản xuất được chuyển đến nhiều cơ sở quân giới. Các xưởng tại Việt Bắc, Liên khu 3, Liên khu 4 và Liên khu 5 từng bước tham gia chế tạo hoặc sửa chữa bazooka. Việc phân tán sản xuất phù hợp với đặc điểm chiến tranh nhân dân: nếu một cơ sở bị phát hiện hoặc đánh phá, những nơi khác vẫn có thể tiếp tục hoạt động. Tuy nhiên, mô hình này cũng đòi hỏi tài liệu hướng dẫn rõ ràng và đội ngũ cán bộ có khả năng kiểm tra chất lượng.

Trần Đại Nghĩa chú trọng đào tạo người làm kỹ thuật ngay tại xưởng. Những công nhân có tay nghề được hướng dẫn thêm về nguyên lý, còn cán bộ có kiến thức lý thuyết phải xuống thực tế, trực tiếp tham gia chế tạo. Qua quá trình đó, nhiều người từ những thợ cơ khí bình thường đã trưởng thành thành cán bộ quân giới có thể phụ trách một công đoạn hoặc một cơ sở sản xuất.

Bazooka do Việt Nam chế tạo chưa thể đạt sự đồng đều như sản phẩm của những nước có nền công nghiệp phát triển. Tuy nhiên, nó được thiết kế theo đúng khả năng của các xưởng trong nước, dễ mang vác và phù hợp với lối đánh phục kích. Khi kết hợp với địa hình và cách bố trí trận địa hợp lý, vũ khí này có thể giúp một tổ chiến đấu nhỏ đối đầu với xe tăng hoặc công sự của đối phương.

Đằng sau mỗi khẩu bazooka được đưa ra mặt trận là sự phối hợp của rất nhiều con người: người thu gom vật liệu, người vận chuyển máy móc, cán bộ nghiên cứu, công nhân tiện chi tiết và chiến sĩ thử nghiệm. Vai trò của Trần Đại Nghĩa là kết nối những con người ấy thành một hệ thống cùng hướng đến mục tiêu chung.

Từ thành công của bazooka, ngành quân giới tích lũy được kinh nghiệm quý giá về nghiên cứu, thử nghiệm, chuẩn hóa và tổ chức sản xuất trong điều kiện chiến tranh. Quan trọng hơn, cán bộ, công nhân và bộ đội thêm tin tưởng rằng người Việt Nam có thể tự chế tạo những loại vũ khí từng được xem là vượt quá khả năng của một đất nước chưa có nền công nghiệp hiện đại.