8. Thượng tướng Hoàng Minh Thảo – Đại đoàn 304 trong Chiến dịch Hòa Bình

Cuối năm 1951, quân Pháp đưa lực lượng lớn chiếm đóng Hòa Bình với mục tiêu cắt đứt liên lạc giữa Việt Bắc với Liên khu 3, kiểm soát một địa bàn chiến lược và kéo chủ lực ta ra khỏi căn cứ để tiêu diệt. Bộ Chỉ huy Việt Nam quyết định mở Chiến dịch Hòa Bình, biến cuộc hành quân của đối phương thành cơ hội đánh vào lực lượng cơ động của chúng.

Tham gia chiến dịch có các Đại đoàn 308, 312 và 304 cùng nhiều lực lượng khác. Đại đoàn 304 do Hoàng Minh Thảo làm Đại đoàn trưởng, Lê Chưởng làm Chính ủy, được giao hoạt động chủ yếu tại khu vực phía nam Đường số 6. Trung đoàn 66 của đại đoàn có thời gian được điều phối thực hiện nhiệm vụ trên hướng khác, nên Bộ chỉ huy 304 phải tổ chức lực lượng trong điều kiện không đầy đủ như biên chế ban đầu.

Đường số 6 là tuyến giao thông quan trọng nối vùng đồng bằng với Hòa Bình. Quân Pháp phụ thuộc vào con đường này để vận chuyển binh lính, lương thực, đạn dược và rút quân khi cần thiết. Nếu tuyến đường bị uy hiếp liên tục, lực lượng tại Hòa Bình sẽ rơi vào tình trạng bị cô lập hoặc phải sử dụng thêm phương tiện đường không với chi phí cao.

Hoàng Minh Thảo xác định Đại đoàn 304 không nhất thiết phải tiến công trực diện vào nơi địch phòng thủ mạnh. Đơn vị cần tổ chức phục kích, tập kích những vị trí sơ hở, phá giao thông và buộc đối phương luôn phải phân tán quân bảo vệ. Cách đánh này giúp hạn chế ưu thế pháo binh, máy bay và xe cơ giới của quân Pháp.

Các trung đoàn của Đại đoàn 304 phải hành quân qua địa hình núi rừng, xây dựng trận địa và duy trì liên lạc với lực lượng địa phương. Dân quân, du kích giúp trinh sát đường đi, phát hiện hoạt động của địch và dẫn bộ đội tiếp cận mục tiêu. Sự phối hợp ấy cho thấy chiến dịch không chỉ là cuộc đối đầu giữa các đại đoàn chủ lực với quân Pháp, mà còn là hoạt động của toàn bộ thế trận chiến tranh nhân dân.

Chiến dịch diễn ra trong nhiều đợt, với những trận đánh thành công và cả những trận chưa đạt mục tiêu. Hoàng Minh Thảo yêu cầu đơn vị rút kinh nghiệm thẳng thắn. Khi một mũi tiến công phát triển chậm, phải xem xét trinh sát, khả năng hiệp đồng và cách sử dụng hỏa lực. Khi phục kích không gặp địch, cần đánh giá lại quy luật cơ động thay vì chỉ quy trách nhiệm cho chiến sĩ.

Một trong những nhiệm vụ quan trọng của Đại đoàn 304 là chuẩn bị đánh quân Pháp rút lui trên đoạn từ Ao Trạch về Xuân Mai. Khi nhận định đối phương có thể rút khỏi Hòa Bình, các đơn vị được bố trí để chặn đánh. Trung đoàn 9 của Đại đoàn 304 đã kịp thời xuất kích, tiến công lực lượng từ Ao Trạch rút về Đồng Bãi và tiêu diệt một bộ phận quân địch.

Dù kết quả đánh quân rút lui trên toàn chiến dịch chưa đạt hoàn toàn như mong muốn, quân Pháp vẫn phải từ bỏ Hòa Bình vào tháng 2 năm 1952. Kế hoạch dùng địa bàn này để cắt tuyến liên lạc và dụ chủ lực Việt Nam vào một trận quyết chiến theo ý đồ của Pháp bị phá sản.

Chiến dịch Hòa Bình giúp Đại đoàn 304 tích lũy kinh nghiệm hoạt động trên một khu vực rộng, phối hợp giữa tiến công cứ điểm, phục kích giao thông và đánh quân cơ động. Đơn vị cũng học cách duy trì chiến đấu dài ngày trong điều kiện đối phương sử dụng hỏa lực mạnh.

Đối với Hoàng Minh Thảo, chiến dịch cho thấy muốn đánh bại một kế hoạch của đối phương không nhất thiết phải tiến công vào nơi chúng mong đợi. Có thể đánh vào tuyến tiếp tế, buộc địch phân tán, tạo sức ép trên nhiều hướng và khiến chúng tự rơi vào thế khó khăn.

Bài học ấy về sau xuất hiện rõ trong cách ông chỉ huy tại Tây Nguyên: đánh một mục tiêu để kéo lực lượng đối phương đến, sau đó tiêu diệt chúng tại nơi ta đã chuẩn bị. Tư duy về mưu kế và thế trận của Hoàng Minh Thảo được bồi đắp qua những chiến dịch như Hòa Bình, nơi thắng lợi không đến từ một trận đánh đơn lẻ mà từ khả năng làm thay đổi toàn bộ tình thế.