81 NGÀY ĐƯA ĐÒ TRÊN “DÒNG SÔNG MÁU”

Mùa hè năm 1972, chiến sự tại Quảng Trị diễn ra vô cùng ác liệt. Sau khi quân giải phóng làm chủ thị xã và Thành cổ Quảng Trị, đối phương tập trung lực lượng phản công nhằm giành lại địa bàn. Thành cổ trở thành nơi diễn ra cuộc chiến đấu kéo dài 81 ngày đêm.

Sông Thạch Hãn nằm ở phía tây Thành cổ, trở thành tuyến đường quan trọng để đưa lực lượng, lương thực và các phương tiện cần thiết vào trận địa. Tuy nhiên, khu vực mặt sông thường xuyên bị theo dõi và đánh phá. Mỗi chuyến vượt sông đều phải đối mặt với nguy hiểm.

Khi ấy, Nguyễn Thị Thu vừa tròn 18 tuổi. Bà đã làm lễ dạm hỏi với chàng trai Nguyễn Câu, con ông Nguyễn Con. Hai người chưa kịp tổ chức đám cưới thì chiến sự nổ ra. Ông Câu lên đường làm nhiệm vụ, còn bà Thu ở lại quê hương và tham gia lực lượng du kích địa phương.

Khoảng ba tháng sau khi vào du kích, bà Thu được giao nhiệm vụ làm giao liên. Bà cùng ông Nguyễn Con tình nguyện sử dụng chiếc đò của gia đình để đưa bộ đội vượt sông, tiếp cận khu vực Thành cổ.

Ông Nguyễn Con khi đó đã 57 tuổi, sống bằng nghề cào hến trên sông. Ông hiểu rõ từng khúc sông, luồng nước và bến bãi. Kinh nghiệm của người ngư dân già cùng sự nhanh nhẹn, gan dạ của cô du kích trẻ đã giúp họ thực hiện nhiều chuyến đò giữa lúc chiến trường căng thẳng.

Ban ngày, hoạt động trên mặt sông rất dễ bị phát hiện. Vì vậy, phần lớn các chuyến đò được thực hiện vào ban đêm. Trong bóng tối, ông Con và bà Thu phải dựa vào kinh nghiệm, tiếng nước và những dấu hiệu quen thuộc trên hai bờ để xác định hướng đi.

Có những đêm tối đến mức những người trên đò gần như không nhìn rõ mặt nhau. Ánh sáng bất chợt từ những đợt bom đạn mới làm các gương mặt hiện lên trong khoảnh khắc. Sau đó, tất cả lại chìm vào bóng tối và con đò tiếp tục lặng lẽ tiến về phía trước.

Chiếc đò nhỏ không thể chở quá nhiều người. Theo lời bà Thu, mỗi chuyến thường chở không quá mười chiến sĩ. Những người không có chỗ phải tìm cách vượt sông bằng phương tiện khác hoặc bơi theo đội hình. Một ngày đêm, hai người có thể thực hiện nhiều chuyến tùy theo yêu cầu của chiến trường.

Chiều đi, đò chở bộ đội và hàng tiếp tế vào khu vực chiến đấu. Chiều trở về, họ đưa thương binh ra tuyến sau. Những người lính trên đò phần lớn còn rất trẻ, nhiều người mới rời trường học, trải qua thời gian huấn luyện ngắn rồi lên đường vào Quảng Trị.

Bà Thu nhớ những chiến sĩ chỉ khoảng 18 đến 20 tuổi. Trước khi qua sông, nhiều người vẫn trò chuyện, động viên nhau và gửi lại những lời nhắn cho đồng đội. Nhưng sau mỗi trận đánh, số người được bà đưa trở về rất ít.

Có những thương binh được đưa về trong tình trạng rất yếu. Bà và ông Con cố gắng đưa họ cập bờ nhanh nhất để chuyển tới trạm quân y. Một số người không thể qua khỏi. Những tiếng gọi người thân của các chiến sĩ trẻ trở thành ký ức khiến bà Thu đau đáu suốt nhiều năm sau chiến tranh.

Dù sợ hãi và đau xót, bà vẫn tiếp tục chèo đò. Bởi phía bên kia sông, những người lính đang chờ được tiếp viện; còn phía trong trận địa, những thương binh cần được đưa ra cấp cứu. Việc dừng lại đồng nghĩa với việc tuyến chi viện bị gián đoạn.

Trong 81 ngày đêm, chiếc đò của gia đình đã đưa hàng nghìn lượt chiến sĩ và nhiều chuyến hàng qua sông. Bà Thu không thể nhớ tên từng người, nhưng hình ảnh những người lính trẻ bước xuống đò rồi khuất dần trong đêm tối vẫn còn in sâu trong tâm trí bà.

Giữa hoàn cảnh ấy, phóng viên chiến trường Đoàn Công Tính đã chụp được một khoảnh khắc đặc biệt. Trong bức ảnh, ông Nguyễn Con ngồi cầm chèo với nụ cười bình thản; bên cạnh là bà Nguyễn Thị Thu còn rất trẻ, tay ôm súng; phía sau là những chiến sĩ đang chuẩn bị bước vào chiến trường.

Bức ảnh được đặt tên “Cha con lão ngư dân Triệu Phong chở bộ đội và vũ khí tiếp sức Thành cổ”. Nụ cười của những con người trong ảnh thể hiện tinh thần lạc quan, bình tĩnh trước hiểm nguy. Đây là một trong những hình ảnh tiêu biểu về tình quân dân trong cuộc chiến đấu bảo vệ Thành cổ Quảng Trị.

Sau chiến tranh, bức ảnh được trưng bày tại Bảo tàng Thành cổ Quảng Trị. Tuy nhiên, trong một thời gian dài, tác giả chưa tìm lại được những nhân vật trong ảnh.

Năm 2007, sau khoảng 35 năm tìm kiếm, nhiếp ảnh gia Đoàn Công Tính liên lạc được với gia đình bà Thu. Ông trở lại Quảng Trị và trao tặng bức ảnh cho vợ chồng bà. Đối với gia đình, đây là kỷ vật vô cùng quý giá vì cụ Nguyễn Con đã qua đời từ năm 1978 và trước đó hầu như không để lại hình ảnh riêng.

Năm 2018, ông Phạm Hùng, một cựu chiến sĩ Thành cổ đang sống tại Thái Nguyên, xem chương trình truyền hình về người chèo đò trên sông Thạch Hãn. Hình ảnh ông lão gầy và cô du kích trẻ khiến ông nhớ lại chuyến vượt sông năm 1972.

Ông Hùng tìm cách liên lạc rồi vượt hàng trăm kilômét vào Quảng Trị gặp bà Thu. Cuộc hội ngộ sau 46 năm khiến cả hai xúc động. Bà vui vì một người lính từng được gia đình đưa qua sông vẫn còn sống, nhưng cũng nghẹn ngào khi nhớ tới rất nhiều người đã không thể trở về.

Sau ngày đất nước thống nhất năm 1975, ông Nguyễn Câu trở về. Ông và bà Thu tổ chức lễ cưới, xây dựng gia đình và có bốn người con. Hai vợ chồng tiếp tục sống trong căn nhà nhỏ bên sông Thạch Hãn.

Ông Nguyễn Con trở về với nghề cào hến, chèo đò và mất năm 1978. Mỗi dịp tưởng niệm, gia đình lại thăm mộ ông; bà Thu đến Thành cổ và bờ sông thắp hương tưởng nhớ những chiến sĩ từng được bà đưa qua sông.

4. Vì sao gọi là “dòng sông máu”?

“Dòng sông máu” là cách gọi mang tính biểu tượng trong tiêu đề báo chí, không phải tên chính thức của sông Thạch Hãn.

Cách gọi ấy nhắc tới sự khốc liệt của chiến trường năm 1972, khi rất nhiều cán bộ, chiến sĩ đã vượt sông để vào bảo vệ Thành cổ và nhiều người mãi mãi nằm lại. Ngày nay, Thạch Hãn được xem là dòng sông linh thiêng, nơi nhân dân thường tổ chức thả hoa đăng để tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ.