82 tấm bia – những trang sử được viết trên đá

Năm 1484, vua Lê Thánh Tông cho dựng những tấm bia Tiến sĩ đầu tiên tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Khoa thi đầu tiên được khắc bia là khoa Nhâm Tuất năm 1442, tức đã diễn ra hơn 40 năm trước thời điểm dựng bia.

Từ đó, việc dựng bia đề danh những người đỗ đại khoa được tiếp tục qua nhiều thời kỳ. Những tấm bia còn lại ngày nay ghi lại 82 khoa thi từ năm 1442 đến năm 1779, với tên tuổi, quê quá và thứ bậc của 1.304 vị Tiến sĩ. Mỗi tấm bia không chỉ có danh sách người thi đỗ, trên bia còn có bài ký để lại nhiều tư liệu lịch sử về hệ thống giáo dục, thi cử trong suốt hơn 300 năm. Các bài ký cũng giúp biết được cả tiểu sử của các vị quan được chỉ định tổ chức khoa thi, biết được cả người soạn văn bia.

Chính trên tấm bia đầu tiên – bia đề danh Tiến sĩ khoa Nhâm Tuất năm 1442, được dựng năm 1484 – có bài ký do Thân Nhân Trung soạn. Trong đó có đoạn:

“Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh mà hưng thịnh, nguyên khí suy thì thế nước yếu mà thấp hèn”

Việc khắc tên người đỗ đạt lên đá vì thế không đơn thuần là một hình thức vinh danh. Tên tuổi của họ được lưu lại cùng quê quán, thứ bậc và khoa thi mà họ tham dự, trở thành nguồn tư liệu giúp hậu thế tìm hiểu về nền khoa cử cũng như đội ngũ trí thức Việt Nam trong nhiều thế kỷ.

Trong số những cái tên còn được lưu trên bia có Ngô Sĩ Liên, người tham gia biên soạn Đại Việt sử ký toàn thư; Lê Quý Đôn, nhà bác học với nhiều trước tác trên các lĩnh vực; Ngô Thì Nhậm, nhà chính trị, ngoại giao nổi bật cuối thế kỷ XVIII…

Nhưng những tấm bia còn chứa nhiều thông tin hơn danh sách các nhà khoa bảng. Qua nội dung văn bia, kiểu chữ, hoa văn và nghệ thuật chạm khắc, người đời sau còn có thể tìm hiểu về lịch sử giáo dục, văn hóa, xã hội và mỹ thuật Việt Nam từ thế kỷ XV đến thế kỷ XVIII.

82 tấm bia còn lại cũng không phải được dựng cùng một thời điểm. Tấm đầu tiên được dựng năm 1484, dưới triều Lê Thánh Tông. Tấm cuối cùng được dựng năm 1780, ghi danh những người đỗ khoa thi năm 1779. Gần ba thế kỷ dựng bia đã để lại một hệ thống tư liệu đặc biệt – những văn bản lịch sử được khắc trực tiếp trên đá và vẫn hiện diện tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám cho đến ngày nay.

Năm 2010, 2010, 82 bia Tiến sĩ tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám đã được UNESCO công nhận là Di sản tư liệu Thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Năm 2011, được công nhận là Di sản tư liệu Thế giới trên phạm vi toàn cầu. Năm 2012, toàn bộ Di tích Văn Miếu – Quốc Tử Giám được Chính phủ công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt. Năm 2015, hệ thống 82 bia đá lại một lần nữa được Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia.