9. Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên – Nhiệm vụ sau tiếng súng: Trao trả tù binh và đón người tập kết

Khi chiến tranh dần đi đến kết thúc, nhiệm vụ của người quân nhân không chỉ còn là tổ chức chiến đấu. Những vấn đề như trao trả tù binh, chuyển quân, tiếp nhận cán bộ và ổn định lực lượng trở thành công việc phức tạp, đòi hỏi kỷ luật, sự chính xác và tinh thần nhân đạo.

Từ tháng 2 năm 1954 đến tháng 3 năm 1956, Đồng Sỹ Nguyên được giao phụ trách công tác trao trả tù binh tại Sầm Sơn, Thanh Hóa, đồng thời tham gia đón tiếp bộ đội miền Nam tập kết ra Bắc. Đây là một nhiệm vụ rất khác so với những công việc ông từng đảm nhận ngoài chiến trường, nhưng có ý nghĩa quan trọng đối với việc thực hiện các thỏa thuận đình chiến và tổ chức lực lượng sau hòa bình.

Những tù binh được trao trả thuộc nhiều đơn vị, quốc tịch và tình trạng sức khỏe khác nhau. Có người bị thương, có người mắc bệnh hoặc đã trải qua thời gian dài trong các trại giam giữ. Trước khi trao trả, danh sách phải được kiểm tra, hồ sơ được đối chiếu và việc chăm sóc y tế phải được tổ chức chu đáo.

Đồng Sỹ Nguyên hiểu rằng cách đối xử với tù binh không chỉ thể hiện kỷ luật của quân đội mà còn phản ánh chính sách nhân đạo của Nhà nước Việt Nam mới. Dù họ từng cầm súng chiến đấu ở phía đối phương, khi đã bị bắt và không còn khả năng chống cự, họ phải được bảo vệ tính mạng và đối xử đúng quy định.

Khu vực trao trả cần được bố trí an toàn, có nơi ăn nghỉ, bộ phận y tế, lực lượng bảo vệ và hệ thống liên lạc. Mọi hoạt động phải phối hợp với nhiều cơ quan, đồng thời bảo đảm không xảy ra những sự cố có thể ảnh hưởng đến quá trình thực hiện thỏa thuận. Đây là công việc đòi hỏi khả năng tổ chức chi tiết và kiểm soát tình hình chặt chẽ.

Cùng thời gian ấy, miền Bắc đón hàng vạn cán bộ, chiến sĩ và đồng bào miền Nam tập kết. Nhiều người phải tạm rời quê hương, gia đình và mảnh đất mà họ đã gắn bó suốt cuộc kháng chiến. Họ ra Bắc trong niềm tin sẽ có ngày trở lại, nhưng không ai biết cuộc chia cắt sẽ kéo dài bao lâu.

Đón tiếp bộ đội tập kết không chỉ là bố trí nơi ở. Các đơn vị phải kiểm tra quân số, chăm sóc người bị thương, ổn định tư tưởng và sắp xếp công tác mới. Có người tiếp tục phục vụ trong quân đội, có người được cử đi học, còn nhiều cán bộ được đào tạo để chuẩn bị cho nhiệm vụ lâu dài.

Đồng Sỹ Nguyên đặc biệt quan tâm đến tâm trạng của những người vừa rời miền Nam. Đằng sau mỗi cán bộ, chiến sĩ là một gia đình còn ở lại. Niềm vui được ra miền Bắc hòa bình luôn đi cùng nỗi nhớ và sự lo lắng. Công tác chính trị vì thế phải được tiến hành bằng sự chia sẻ chân thành, không thể chỉ dựa vào những mệnh lệnh hành chính.

Kinh nghiệm làm công tác tổ chức giúp ông xử lý khối lượng công việc lớn, nhưng yếu tố quyết định vẫn là thái độ đối với con người. Danh sách, phương tiện và nơi ở cần chính xác, song mỗi trường hợp đều có hoàn cảnh riêng cần được lắng nghe và giải quyết trong khả năng cho phép.

Giai đoạn này giúp Đồng Sỹ Nguyên hiểu sâu hơn về hậu quả lâu dài của chiến tranh. Một chiến thắng quân sự không có nghĩa mọi mất mát chấm dứt ngay lập tức. Sau tiếng súng còn có thương binh, tù binh, những gia đình ly tán và hàng vạn con người phải bắt đầu lại cuộc sống ở một nơi xa lạ.

Công việc tại Sầm Sơn và các điểm đón tiếp ít được nhắc đến hơn những chiến dịch lớn, nhưng cho thấy một phương diện khác của người chỉ huy. Đồng Sỹ Nguyên không chỉ biết tổ chức chiến đấu mà còn có khả năng điều hành những nhiệm vụ phức tạp trong thời bình, nơi kỷ luật phải đi cùng lòng nhân ái.

Những người miền Nam tập kết ra Bắc sau này trở thành một nguồn cán bộ quan trọng cho cuộc đấu tranh thống nhất đất nước. Nhiều người lại vượt Trường Sơn trở về chiến trường. Đồng Sỹ Nguyên rồi cũng gặp lại họ trên tuyến đường do mình chỉ huy, trong một cuộc kháng chiến mới còn lâu dài và ác liệt hơn.