A SANH RA HÒA BÌNH 1968 – TỪ NGƯỜI LÁI ĐÒ PÔ CÔ ĐẾN NGƯỜI SĨ QUAN TRỞ LẠI CHIẾN TRƯỜNG

Thời kỳ lịch sử: 1968–1970, kháng chiến chống Mỹ
1. Sau tám mùa rẫy trên dòng Pô Cô

Trước khi bước vào lớp học sĩ quan, Puih San đã có một quãng đời chiến đấu rất đặc biệt.

Ông là người Jrai, sinh năm 1937 tại làng Nú, nay thuộc xã Ia Khai, huyện Ia Grai, Gia Lai.

Từ năm 1961, ông vào bộ đội chính quy và hoạt động trên tuyến vận tải của Mặt trận B3. Công việc gắn bó với tên tuổi ông là lái thuyền độc mộc trên sông Pô Cô, đưa bộ đội, vũ khí, lương thực và hàng hóa qua sông.

Đỉnh cao của những năm tháng ấy là giai đoạn 1965–1968.

Có những đêm, A Sanh cùng đồng đội thực hiện hơn 30 chuyến đò, đưa hàng trăm lượt bộ đội và hàng hóa qua sông. Trong mùa mưa, khi địch tăng cường đánh phá, những người lái đò phải liên tục thay đổi bến để giữ bí mật.

Năm 1968, Puih San được chọn đi báo cáo điển hình tại Đại hội Chiến sĩ thi đua của Mặt trận B3 và của miền.

Đó là sự ghi nhận cho một người lính đã nhiều năm làm việc giữa bom đạn nhưng công việc chủ yếu là đưa người và hàng hóa qua sông.

Nhưng cũng chính từ đây, cuộc đời quân ngũ của ông bước sang một chặng khác.

2. Từ mái chèo đến lớp học quân sự

Những người từng trực tiếp chiến đấu lâu năm thường có một thứ vốn quý mà sách vở không thể thay thế: kinh nghiệm thực tế.

A Sanh đã có kinh nghiệm ấy.

Ông hiểu địa hình Tây Nguyên.

Hiểu những con đường bí mật.

Hiểu cách địch truy tìm tuyến vận tải.

Hiểu cách hoạt động ban đêm.

Hiểu thế nào là giữ bí mật.

Nhưng chiến tranh càng phát triển, yêu cầu đối với người cán bộ quân sự cũng thay đổi.

Theo các tư liệu về Puih San, trong giai đoạn 1968–1970, ông được tổ chức đưa ra tỉnh Hòa Bình đào tạo sĩ quan. Một nguồn ghi rõ sau khi học xong, ông trở lại chiến trường với nhiệm vụ của một sĩ quan trinh sát.

Đây là một bước chuyển rất đáng chú ý.

Người từng điều khiển một chiếc thuyền độc mộc giữa dòng Pô Cô giờ phải học những kiến thức quân sự khác:

tổ chức lực lượng,

nắm tình hình,

trinh sát,

xây dựng cơ sở,

phối hợp chiến đấu.

Từ một người lính có sở trường đặc biệt trên sông, ông được đào tạo để đảm nhận một vai trò rộng hơn trên chiến trường.

3. Hòa Bình – một quãng đời rất khác

Hòa Bình cách xa Pô Cô.

Không còn dòng nước Tây Nguyên cuộn chảy trước mắt.

Không còn những bến đò phải thay đổi trong đêm.

Không còn những chuyến thuyền nối nhau từ bờ này sang bờ khác.

Thay vào đó là môi trường đào tạo.

Puih San phải học.

Với một người đã nhiều năm quen với chiến trường thực địa, việc trở lại trường lớp chắc chắn là một thay đổi lớn về môi trường hoạt động. Nhưng các tư liệu hiện có không cho phép khẳng định cụ thể ông đã học những môn nào, thời khóa biểu ra sao hay có những câu chuyện cá nhân nào trong thời gian này.

Điều có thể xác nhận là sau quá trình đào tạo, ông tốt nghiệp vào tháng 4-1970 và trở lại chiến trường.

Như vậy, quãng thời gian ở Hòa Bình không phải là một sự rời bỏ chiến trường.

Đó là một khoảng dừng để chuẩn bị cho một nhiệm vụ mới.

4. Học xong – lại xin trở về Tây Nguyên

Tháng 4-1970, Puih San hoàn thành khóa đào tạo.

Và ông trở lại miền Nam.

Một số tư liệu cho biết ông trở về Bắc Tây Nguyên, tiếp tục hoạt động trong khu vực quen thuộc. Lúc này, ông đảm nhiệm nhiệm vụ sĩ quan trinh sát, bảo vệ, thuộc cơ quan quân sự huyện; công việc bao gồm bám địa bàn, xây dựng cơ sở bí mật, nắm tình hình địch và tạo điều kiện cho lực lượng chiến đấu.

Đây là điểm rất đáng chú ý trong câu chuyện A Sanh.

Ông không trở về để làm một công việc hoàn toàn xa lạ.

Những gì đã tích lũy trên Pô Cô vẫn có giá trị.

Người từng biết từng khúc sông, từng con đường rừng nay tiếp tục vận dụng sự hiểu biết địa bàn vào công tác trinh sát.

Mái chèo được thay bằng nhiệm vụ trinh sát.

Nhưng mục tiêu vẫn không thay đổi:

phục vụ chiến trường và bảo vệ lực lượng.

5. Hai trận đánh trên Quốc lộ 19 – An Khê

Sau khi trở lại chiến trường, Puih San không chỉ làm công tác nắm tình hình.

Theo tư liệu của Công an nhân dân, ông cùng đồng đội đã bí mật tổ chức hai trận đánh trên Quốc lộ 19 – khu vực An Khê. Trong những trận này, lực lượng của ông phá hủy một xe GMC, tiêu diệt 5 quân địch và thu toàn bộ vũ khí.

Đây là một hình ảnh rất khác với A Sanh của những năm trên sông Pô Cô.

Trước kia, nhiệm vụ chính của ông là đưa người và hàng hóa vượt qua một tuyến sông nguy hiểm.

Bây giờ, ông trực tiếp tham gia hoạt động chiến đấu và trinh sát trên một tuyến đường chiến lược.

Quốc lộ 19 có vị trí quan trọng đối với Tây Nguyên vì nối khu vực An Khê với Pleiku và tiếp tục về phía biên giới.

Đối với một người làm công tác trinh sát, đây là địa bàn có ý nghĩa đặc biệt.

Phải biết địch ở đâu.

Di chuyển thế nào.

Bảo vệ tuyến đường ra sao.

Và khi thời cơ xuất hiện, phải đánh nhanh rồi rút khỏi khu vực.

A Sanh lúc này đã bước sang một vai trò khác.

6. Từ người lái đò thành người cán bộ quân sự

Điều đáng chú ý nhất trong hành trình của Puih San không nằm ở sự thay đổi chức danh.

Nó nằm ở quá trình trưởng thành qua từng nhiệm vụ.

Từ năm 1961:

người lính lái đò.

Những năm 1965–1968:

người vận tải trên Pô Cô, cùng đồng đội đưa hàng trăm lượt bộ đội và hàng hóa qua sông trong những đêm chiến trường ác liệt.

Năm 1968:

đi báo cáo điển hình tại Đại hội Chiến sĩ thi đua.

1968–1970:

ra Hòa Bình học sĩ quan.

Từ tháng 4-1970:

trở lại Bắc Tây Nguyên, làm công tác trinh sát và tiếp tục chiến đấu.

Một người lính có thể bắt đầu từ một nhiệm vụ rất nhỏ.

Nhưng nếu người ấy liên tục được thử thách, được đào tạo và trưởng thành qua thực tiễn, nhiệm vụ của họ có thể thay đổi theo thời gian.

A Sanh là một trường hợp như vậy.

7. Nhưng ông vẫn là người của Pô Cô

Dù trở thành sĩ quan, cái tên A Sanh vẫn gắn với Pô Cô.

Bởi chính ở đó, Puih San đã tạo nên dấu ấn lớn nhất của mình.

Nhà thơ Mai Trang – Nguyễn Thị Ngọc Oanh – từng gặp người lái đò Pô Cô và từ câu chuyện về ông đã sáng tác bài thơ “Người lái đò trên sông Pô Cô”; sau đó nhạc sĩ Cầm Phong phổ nhạc. Hình tượng A Sanh vì thế đi vào đời sống văn hóa như một biểu tượng của những người lái đò Tây Nguyên thời chiến.

Nhưng phía sau hình tượng nghệ thuật ấy là một con người có hành trình quân ngũ dài hơn rất nhiều.

A Sanh không chỉ là người chèo đò.

Ông còn là người lính.

Là sĩ quan.

Là người làm công tác trinh sát.

Là người tiếp tục phục vụ quân đội sau chiến tranh.

Các tư liệu cho biết sau năm 1975, ông còn đảm nhiệm nhiều nhiệm vụ khác nhau, trong đó có quản lý, giáo dục tù binh, làm trợ lý dân quân tại Ban Chỉ huy quân sự huyện Chư Pah và tham gia chiến dịch biên giới Tây Nam.

8. Từ dòng Pô Cô đến những năm cuối cuộc đời quân ngũ

Cuộc đời quân ngũ của Puih San không kết thúc khi ông rời chiếc thuyền độc mộc.

Ngược lại, ông tiếp tục phục vụ quân đội qua nhiều công việc khác nhau.

Năm 1998, ông được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Puih San qua đời năm 2000.

Nhìn lại hành trình ấy, có thể thấy một con đường khá đặc biệt:

từ làng Nú → vào lực lượng vũ trang → chèo đò trên Pô Cô → trở thành chiến sĩ thi đua → ra Hòa Bình học sĩ quan → trở lại Tây Nguyên làm trinh sát → tiếp tục phục vụ quân đội sau ngày đất nước thống nhất.

Không phải một cuộc đời chỉ có một trận đánh.

Mà là một cuộc đời liên tục chuyển đổi nhiệm vụ theo yêu cầu của chiến tranh và của quân đội.

Lời kết

Có những người bước vào lịch sử bằng một trận đánh.

Có những người được nhớ đến bởi một quyết định.

Còn A Sanh được nhớ từ một hình ảnh giản dị hơn:

một người đàn ông Jrai ngồi trên chiếc thuyền độc mộc giữa dòng Pô Cô.

Nhưng câu chuyện của Puih San không dừng ở mái chèo.

Khi chiến trường cần một người vận tải, ông chèo đò.

Khi cần một cán bộ được đào tạo, ông ra Hòa Bình học sĩ quan.

Khi học xong, ông lại trở về Tây Nguyên.

Khi trở lại, ông làm công tác trinh sát và trực tiếp tham gia chiến đấu.

Con đường ấy cho thấy một điều rất giản dị:

người lính có thể thay đổi nhiệm vụ, nhưng không rời khỏi nơi mình cần có mặt.

Từ dòng Pô Cô đến Quốc lộ 19 – An Khê, từ chiếc thuyền độc mộc đến nhiệm vụ của một sĩ quan, Puih San vẫn là người lính của Tây Nguyên.

Và có lẽ đó mới là phần sâu hơn phía sau cái tên A Sanh.

Không chỉ là “người lái đò trên sông Pô Cô”.

Mà là một người lính đã đi từ mái chèo đến quân hàm, rồi lại trở về với chiến trường mà ông đã gắn bó từ những năm tuổi trẻ.

Chú thích: Anh hùng LLVTND Puih San (A Sanh), người Jrai, quê làng Nú, Ia Grai, Gia Lai.

Chú thích: Hình ảnh mang tính minh họa bối cảnh cho thời kỳ đào tạo quân sự ở Hòa Bình; không khẳng định đây là lớp học hay đơn vị của Puih San.

Chú thích: Hình ảnh mang tính minh họa bối cảnh chiến trường Quốc lộ 19 – An Khê, nơi các tư liệu ghi nhận Puih San cùng đồng đội tham gia hai trận đánh sau khi trở lại Tây Nguyên.