A SANH VÀ CHIẾN DỊCH PLEI ME 1965 – NHỮNG CHUYẾN ĐÒ CHỞ CẢ TUYẾN HẬU CẦN QUA SÔNG PÔ CÔ

1. Trước Plei Me, Pô Cô đã là một con đường

Pô Cô không phải một dòng sông bình thường đối với chiến trường Tây Nguyên.

Nó nằm trên một hệ thống hành lang vận tải nối các khu vực chiến trường, kéo dài qua Kon Tum, Gia Lai rồi về phía biên giới. Trong kháng chiến chống Mỹ, dọc sông Pô Cô và Sê San hình thành nhiều bến đò để vận chuyển vũ khí, hàng hóa và đưa bộ đội qua lại. Những chiếc thuyền độc mộc của đồng bào địa phương được huy động vào nhiệm vụ vận tải.

Nhưng một con sông có thể trở thành tuyến hậu cần chỉ khi có người dám đưa thuyền xuống nước.

Ở làng Nú, người Jrai có một người như thế.

Tên ông là Puih San.

Sau này, cái tên A Sanh trở thành quen thuộc với cả vùng Pô Cô.

2. Puih San – người đã thuộc từng khúc sông

Puih San sinh năm 1937, người Jrai, quê ở làng Nú, nay thuộc xã Ia Khai, huyện Ia Grai, Gia Lai.

Ông vốn quen với sông nước từ nhỏ. Chính sự am hiểu dòng Pô Cô đã trở thành một kỹ năng đặc biệt khi chiến tranh lan đến Tây Nguyên.

Năm 1961, Puih San nhập ngũ và được giao nhiệm vụ vận tải trên tuyến hành lang bí mật. Một số tư liệu ghi ông thuộc đường dây T2C07 của Mặt trận B3; các hiện vật quân đội được nghiên cứu sau này lại cho thấy trong giai đoạn 1967–1968 ông thuộc T12C05 của B3. Vì vậy, điều chắc chắn hơn cả là ông hoạt động trong lực lượng vận tải trên hành lang chiến trường Tây Nguyên, chứ không nên tuyệt đối hóa một tên đơn vị duy nhất cho toàn bộ thời gian chiến đấu.

Công việc của ông rất đơn giản nếu chỉ nói bằng vài chữ:

chèo đò.

Nhưng trên một dòng sông giữa chiến tranh, hai chữ ấy có nghĩa là:

đưa người qua sông,
đưa đạn qua sông,
đưa lương thực qua sông,
đưa những thứ cần thiết cho chiến trường đến nơi chúng phải đến.

Và tất cả phải làm trong im lặng.

3. Tháng 10-1965 – Plei Me bắt đầu

Ngày 19-10-1965, Chiến dịch Plei Me chính thức mở màn.

Đây là một chiến dịch lớn trên địa bàn Pleiku – Chư Prông, diễn ra từ ngày 19-10 đến 26-11-1965. Lực lượng chủ lực của ta tổ chức tiến công đồn Chư Ho, vây ép Plei Me, sau đó đánh lực lượng cứu viện và kéo quân Mỹ vào khu vực tác chiến đã lựa chọn.

Đến cuối tháng 10 và tháng 11, chiến trường ngày càng mở rộng.

Quân Mỹ trực tiếp tham chiến.

Những trận đánh ở Plei Me rồi Ia Đrăng trở thành những trận chiến dữ dội đầu tiên giữa lực lượng chủ lực của ta và quân viễn chinh Mỹ trên chiến trường Tây Nguyên.

Nhưng một chiến dịch lớn không chỉ được quyết định ở nơi tiếng súng vang lên.

Phía sau đội hình chiến đấu là những con đường.

Những kho hàng.

Những trạm giao liên.

Và những bến vượt sông.

Trong đó có Pô Cô.

4. Bến đò A Sanh trong mùa lửa

Từ mùa khô năm 1965, khi chiến trường Plei Me chuẩn bị bước vào giai đoạn ác liệt, hoạt động vận tải trên Pô Cô trở nên đặc biệt quan trọng.

Theo tư liệu địa phương, trong thời gian cao điểm từ mùa khô 1965 đến mùa mưa 1968, có những đêm A Sanh cùng đồng đội thực hiện hơn 30 chuyến đò, đưa hàng trăm lượt bộ đội và hàng hóa qua sông an toàn, phục vụ lực lượng ta trong các chiến dịch ở khu vực Chư Prông, trong đó có Plei Me.

Hãy hình dung một chiếc thuyền độc mộc.

Không động cơ.

Không ánh đèn.

Một người chèo.

Nhiều chuyến liên tiếp.

Qua sông rồi quay lại.

Rồi lại qua sông.

Đêm xuống, dòng Pô Cô trở thành một tuyến đường bí mật. Ban ngày, thuyền thường được giấu dưới nước để tránh bị phát hiện. Đêm đến, những người lái đò mới đưa thuyền ra hoạt động.

Một cựu chiến binh từng chèo thuyền cùng Puih San kể lại rằng vào mùa mưa, nước Pô Cô chảy rất mạnh; địch thường dùng pháo sáng, biệt kích và thám báo để tìm lực lượng ta.

Vì thế, mỗi chuyến đò không đơn thuần là một chuyến vận chuyển.

Nó là một lần vượt qua nguy hiểm.

5. Ba mươi chuyến trong một đêm

Con số hơn 30 chuyến nghe tưởng như không thể nếu đặt trong điều kiện bình thường.

Nhưng đó là một con số đã được nhiều nguồn về A Sanh ghi nhận.

Và phía sau con số ấy là hàng trăm lượt người cùng hàng hóa được đưa qua sông.

Một chuyến đi.

Quay lại.

Chuyến thứ hai.

Rồi chuyến thứ ba.

Không có quyền dừng lại quá lâu.

Bởi bên kia sông đang có người chờ.

Có thể là một tổ giao liên.

Một đơn vị bộ đội.

Một gùi hàng.

Một số thùng đạn.

Hay lương thực cần được đưa vào sâu hơn.

Chiến dịch Plei Me cần một lượng vật chất lớn. Công tác hậu cần B3 khi ấy phải tổ chức các cánh hậu cần, kho dự trữ, bệnh viện quân y và các tuyến giao liên nối với hành lang chiến lược. Riêng trong năm 1965, B3 tiếp nhận hơn 2.255 tấn vật chất các loại qua hệ thống chi viện chiến lược.

A Sanh không phải người gánh toàn bộ khối lượng ấy.

Nhưng ông là một mắt xích ở một vị trí mà không thể dùng xe tải hay đường bộ để thay thế dễ dàng:

vượt sông.

Và khi những mắt xích nhỏ như thế hoạt động liên tục, cả tuyến hậu cần mới có thể vận hành.

6. Khi Plei Me chuyển thành cuộc đối đầu lớn

Sau những ngày đầu vây ép Plei Me, lực lượng cứu viện được đưa vào.

Ngày 23-10, quân ta phục kích lực lượng thiết giáp trên đường 21. Sau đó, quân Mỹ trực tiếp tham chiến và từng bước đưa lực lượng vào khu vực Chư Prông – Ia Đrăng.

Đến tháng 11, những trận đánh quyết liệt diễn ra tại Ia Đrăng.

Quân Mỹ sử dụng trực thăng để đổ quân sâu vào khu vực chiến trường. Ta tìm cách tạo thế, kéo đối phương vào khu vực đã chuẩn bị để đánh trận then chốt.

Ở phía sau những trận đánh ấy, các tuyến vận tải vẫn phải hoạt động.

Bởi bộ đội tiến vào thì cần đạn.

Bị thương thì cần cáng và thuốc men.

Đơn vị hành quân thì cần gạo.

Chiến trường càng xa, hậu cần càng trở thành một cuộc chiến riêng.

Và trên Pô Cô, A Sanh vẫn chèo.

Không có tên trong những bản đồ tác chiến lớn.

Nhưng những chuyến đò của ông góp phần nối hậu phương với chiến trường.

7. Người lái đò giữa một chiến dịch lớn

Điều đáng nhớ ở A Sanh là ông không phải một vị chỉ huy chiến dịch.

Ông cũng không phải người trực tiếp ra mệnh lệnh cho những trận đánh ở Plei Me hay Ia Đrăng.

Vai trò của ông nằm ở một tầng khác của chiến tranh:

phục vụ chiến đấu.

Đó là những công việc thường ít được nhìn thấy khi lịch sử chỉ được kể bằng những trận đánh.

Nhưng nếu thiếu vận tải, một đơn vị không thể tiến xa.

Nếu thiếu lương thực, bộ đội không thể ở lại chiến trường.

Nếu thiếu đạn, súng không thể tiếp tục chiến đấu.

Và nếu một con sông không được vượt qua, cả một tuyến đường có thể bị đứt.

Bởi vậy, hình ảnh A Sanh trên chiếc thuyền độc mộc có một ý nghĩa rất riêng.

Ông không đứng giữa trận địa.

Ông đứng giữa hai bờ sông.

Và công việc của ông là bảo đảm cho dòng người, dòng hàng hóa tiếp tục đi qua.

8. Từ Plei Me đến một huyền thoại bên dòng Pô Cô

Sau những năm tháng chiến tranh, cái tên A Sanh dần trở thành một biểu tượng gắn với những người lái đò trên Pô Cô.

Nhưng cần phân biệt rõ: A Sanh là bí danh gắn với người thật Puih San, chứ không chỉ là một nhân vật tưởng tượng trong văn nghệ. Báo Quân đội nhân dân cũng từng lưu ý rằng trong ký ức về Pô Cô, “A Sanh” đôi khi được dùng để gọi chung những người lái đò; nguyên mẫu nổi tiếng là Puih San.

Câu chuyện về ông sau đó đi vào văn học và âm nhạc. Hình tượng người lái đò Pô Cô trở thành nguồn cảm hứng cho bài thơ “Người lái đò trên sông Pô Cô” của Mai Trang và ca khúc do Cầm Phong phổ nhạc.

Nhưng trước khi trở thành hình tượng nghệ thuật, Puih San đã từng là một người lính thật.

Một người đàn ông Gia Rai.

Một mái chèo.

Một chiếc thuyền độc mộc.

Và một dòng sông mà ông phải vượt qua hàng đêm giữa chiến tranh.

Năm 1998, ông được phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân. Puih San qua đời năm 2000.

Ngày nay, bến đò gắn với tên ông tại làng Nú đã được công nhận là di tích lịch sử cấp tỉnh, như một dấu tích nhắc lại vai trò của tuyến vượt sông Pô Cô trong những năm chiến tranh.

Lời kết

Chiến dịch Plei Me được nhớ đến bởi những trận đánh lớn.

Người ta nhớ những đơn vị chủ lực, những trận phục kích, những cuộc đổ quân bằng trực thăng và những ngày đêm khốc liệt ở Chư Prông – Ia Đrăng.

Nhưng chiến tranh không chỉ diễn ra ở nơi có tiếng súng.

Có một cuộc chiến khác diễn ra trong bóng tối.

Ở những con đường rừng.

Ở những bến vượt sông.

Ở những người gùi hàng, tải thương, dẫn đường và chèo đò.

Trên dòng Pô Cô, Puih San – A Sanh đã làm công việc ấy bằng một phương tiện rất giản dị: chiếc thuyền độc mộc và mái chèo.

Hơn 30 chuyến trong một đêm.

Rồi lại quay về.

Không phải để trở thành huyền thoại.

Mà bởi bên kia sông vẫn còn người đang chờ.

Và trong những ngày Plei Me đỏ lửa năm 1965, mỗi chuyến đò vượt được Pô Cô cũng là một chuyến đưa sức người, sức của tiến gần hơn tới chiến trường.

Chú thích: Hình ảnh tư liệu về Anh hùng LLVTND Puih San (A Sanh), người lái đò nổi tiếng trên sông Pô Cô.

Chú thích: Khu vực bến đò A Sanh tại làng Nú, xã Ia Khai, huyện Ia Grai, Gia Lai ngày nay – địa điểm gắn với hoạt động vận tải qua sông Pô Cô thời chiến.

Chú thích: Hình ảnh tư liệu về bộ đội trong Chiến dịch Plei Me năm 1965; đây là ảnh bối cảnh chiến dịch, không phải ảnh A Sanh.