AHLĐ TRẦN ĐẠI NGHĨA

Giáo sư, Viện sĩ Trần Đại Nghĩa – Anh hùng lao động trí óc đầu tiên của Việt Nam

Chủ tịch Hồ Chí Minh từng viết: “Là một đại tri thức, đi học châu Âu đã nhiều năm, mang một lòng nhiệt tình về phụng sự Tổ quốc, phụng sự kháng chiến, đó là Anh hùng lao động trí óc Trần Đại Nghĩa.” Câu nói ấy thể hiện sự trân trọng và niềm tin lớn lao của Bác đối với người trí thức Việt kiều sẵn sàng từ bỏ cuộc sống vinh hoa nơi đất Pháp để trở về phục vụ kháng chiến vào năm 1946.Người đặt nền móng cho ngành quân giới Việt Nam. Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa non trẻ đứng trước muôn vàn thử thách: thù trong giặc ngoài, kinh tế kiệt quệ, vũ khí thiếu thốn. Nhằm củng cố nền quốc phòng, ngày 15/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh quyết định thành lập Phòng Quân giới với nhiệm vụ thu thập, sản xuất và mua sắm vũ khí. Đến ngày 25/3/1946, cơ quan này được tổ chức lại, mang tên Cục Quân giới thuộc Bộ Quốc phòng. Đáp lời kêu gọi của Bác Hồ, ngày 20/10/1946, kỹ sư Phạm Quang Lễ – một trí thức Việt kiều xuất sắc, tốt nghiệp kỹ sư tại Pháp – đã trở về nước. Ông nhanh chóng được phân công công tác tại Cục Quân giới, trực tiếp tham gia nghiên cứu chế tạo vũ khí ở xưởng Giang Tiên (Thái Nguyên). Tại đây, ông và các cộng sự tập trung nghiên cứu súng chống tăng Bazooka, dựa trên mẫu và đạn của Mỹ do Thứ trưởng Bộ Quốc phòng Tạ Quang Bửu mang về. Sau ba tuần miệt mài, nhóm đã chế tạo được hai khẩu súng và sáu quả đạn thử nghiệm, dù chưa đạt hiệu quả xuyên phá như bản gốc. Tuy nhiên, đó là bước khởi đầu quan trọng khẳng định năng lực sáng tạo của đội ngũ quân giới Việt Nam. Từ kỹ sư Phạm Quang Lễ đến Cục trưởng Trần Đại Nghĩa Nhận thấy tài năng và tinh thần tận tụy của kỹ sư Phạm Quang Lễ, ngày 5/12/1946, tại Bắc Bộ phủ, Chủ tịch Hồ Chí Minh quyết định bổ nhiệm ông làm Cục trưởng Cục Quân giới, đồng thời đặt cho ông bí danh Trần Đại Nghĩa. Bác dặn: “Kháng chiến toàn quốc sắp tới nơi, Bác giao cho chú nhiệm vụ Cục trưởng Cục Quân giới. Chú lo vũ khí cho bộ đội. Đây là việc đại nghĩa, vì thế Bác đặt tên chú là Trần Đại Nghĩa.” Đảm nhận trọng trách mới trong điều kiện đất nước còn vô cùng khó khăn, ông vẫn không ngừng tìm tòi, nghiên cứu, tính toán lại toàn bộ thông số kỹ thuật của súng Bazooka, cải tiến phù hợp với nguyên liệu trong nước. Bằng sự sáng tạo và nỗ lực, đầu năm 1947, ông cùng các kỹ sư và công nhân đã chế tạo thành công súng Bazooka Việt Nam có sức xuyên phá tương đương mẫu gốc của Mỹ. Ngày 3/3/1947, loại súng này được đưa vào chiến đấu tại Sơn Lộ (Quốc Oai, Hà Đông), bắn cháy hai xe tăng Pháp, khiến quân địch kinh hoàng. Đây được xem là mốc son đầu tiên của ngành quân giới Việt Nam, chứng minh khả năng tự lực, tự cường trong sản xuất vũ khí. Nhà khoa học sáng tạo – người thầy của ngành quân giới Không dừng lại ở Bazooka, Trần Đại Nghĩa tiếp tục chỉ đạo nghiên cứu và chế tạo hàng loạt vũ khí khác như súng không giật (SKZ), đạn chống tăng AT, súng cối, súng phóng bom và bom phóng,… Những sản phẩm ấy đã kịp thời trang bị cho các đơn vị chiến đấu, góp phần quan trọng trong cuộc kháng chiến chống Pháp. Bên cạnh công tác nghiên cứu, ông đặc biệt chú trọng đào tạo đội ngũ cán bộ kỹ thuật, công nhân quốc phòng đầu tiên của nước ta, đồng thời mở lớp sĩ quan pháo binh đầu tiên – đặt nền móng cho hệ thống đào tạo kỹ thuật quân sự Việt Nam. Trong những năm đầu kháng chiến đầy gian khổ, Cục trưởng Trần Đại Nghĩa luôn nêu cao tinh thần lao động quên mình, phát huy trí tuệ và sáng tạo tập thể, thực hiện xuất sắc lời dặn của Bác Hồ: “Lo vũ khí cho bộ đội.” Anh hùng Lao động – biểu tượng trí thức cách mạng Việt Nam Nhờ những thành tích đặc biệt trong nghiên cứu, thiết kế và sản xuất vũ khí, năm 1948, đồng chí Trần Đại Nghĩa được phong hàm Thiếu tướng, trở thành một trong 11 vị tướng đầu tiên của Quân đội nhân dân Việt Nam. Năm 1949, ông vinh dự được kết nạp vào Đảng Cộng sản Việt Nam. Ngày 30/4/1952, Đại hội Chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ nhất được tổ chức tại Xóm Khuôn Lân, xã Hợp Thành, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên – với 154 đại biểu tiêu biểu trên khắp các mặt trận. Đại hội đã tuyên dương 7 Anh hùng và nhiều chiến sĩ thi đua xuất sắc. Trong đó, Trần Đại Nghĩa được vinh danh là Anh hùng Lao động, cùng với Hoàng Hanh (đại diện nông dân) và Ngô Gia Khảm (đại diện công nhân), tiêu biểu cho giới trí thức cách mạng Việt Nam. Danh hiệu ấy là sự ghi nhận xứng đáng cho tinh thần lao động sáng tạo, ý chí tự lực và lòng yêu nước cháy bỏng của người trí thức đã dành trọn cuộc đời cho khoa học và Tổ quốc. Thứ trưởng Bộ Quốc phòng Tạ Quang Bửu từng nhận xét: “Người có công lớn trong việc nghiên cứu, thiết kế và chế tạo các loại vũ khí có hỏa lực mạnh thời kháng chiến chống Pháp là anh Trần Đại Nghĩa. Vì vậy, tại Đại hội Anh hùng và Chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ nhất, anh đã được phong danh hiệu Anh hùng. Anh Nghĩa rất xứng đáng là người trí thức Việt Nam đầu tiên được nhận vinh dự ấy.”