AHLLVTND NGUYỄN DUY NHẤT – NGƯỜI Y TÁ TRẺ GIỮA LỬA ĐẠN BIÊN CƯƠNG

Có những con người đi qua chiến tranh bằng những chiến công lớn lao, có người được nhớ đến bởi những trận đánh vang dội, cũng có những người bắt đầu câu chuyện của mình từ một công việc tưởng như rất đỗi thầm lặng: chăm sóc và cứu chữa thương binh. Nhưng trong những giờ phút khốc liệt nhất của chiến tranh, ranh giới giữa người cứu chữa và người chiến đấu đôi khi trở nên mong manh. Khi đồng đội ngã xuống, khi trận địa bị bao phủ bởi khói lửa, người y tá không chỉ cầm bông băng, thuốc men mà còn phải cầm súng. Khi người chỉ huy bị thương, người lính quân y có thể phải đứng lên thay thế. Và khi đơn vị buộc phải rút lui, có những người ở lại phía sau để bảo vệ đồng đội.

Hạ sĩ Nguyễn Duy Nhất là một người như thế.

Tên tuổi của ông gắn với trận chiến đấu bảo vệ điểm cao 499 tại khu vực Xuất Lễ, huyện Cao Lộc, tỉnh Lạng Sơn trong những ngày đầu của cuộc chiến đấu bảo vệ biên giới phía Bắc năm 1979. Khi ấy, ông mới khoảng 20 tuổi, là y tá của Đại đội 2, Tiểu đoàn 8 thuộc lực lượng vũ trang huyện Cao Lộc. Trong hoàn cảnh trận địa liên tục hứng chịu pháo kích và các đợt tiến công, Nguyễn Duy Nhất vừa làm nhiệm vụ của người quân y, vừa trực tiếp cầm súng chiến đấu. Khi đồng đội lần lượt bị thương, ông vượt qua lửa đạn để cứu chữa, đưa thương binh về nơi an toàn rồi trở lại trận địa. Khi cán bộ chỉ huy bị thương và tình thế trở nên đặc biệt nguy hiểm, người y tá trẻ ấy đã không lùi bước. Ông tiếp tục chiến đấu, góp phần giữ vững điểm cao và tạo điều kiện cho đồng đội rút lui. Ngày 20 tháng 12 năm 1979, Nguyễn Duy Nhất được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân vì những thành tích đặc biệt xuất sắc trong cuộc chiến đấu và phục vụ chiến đấu ở biên giới phía Bắc.

Câu chuyện về Nguyễn Duy Nhất trước hết là câu chuyện của một người lính trẻ trưởng thành trong những năm đất nước còn nhiều gian khó. Ông quê ở xã Kỳ Lục, huyện Kỳ Anh, tỉnh Nghệ Tĩnh, nay thuộc tỉnh Hà Tĩnh. Trong hồ sơ phong tặng danh hiệu Anh hùng năm 1979, Nguyễn Duy Nhất được ghi nhận là hạ sĩ, y tá, Đại đội 2 huyện Cao Lộc, tỉnh Lạng Sơn.

Thế hệ của ông lớn lên trong những năm chiến tranh. Với thanh niên Việt Nam thời ấy, khoác lên mình bộ quân phục không chỉ là một lựa chọn nghề nghiệp mà còn là sự sẵn sàng nhận nhiệm vụ khi Tổ quốc cần. Người lính có thể được đào tạo để trở thành bộ binh, công binh, thông tin, quân y hay đảm nhiệm nhiều chuyên ngành khác nhau, nhưng tất cả đều có chung một nhiệm vụ: bảo vệ đất nước.

Nguyễn Duy Nhất được đào tạo để làm công việc của người quân y. Công việc ấy gắn với thương binh, với những ca cấp cứu trong điều kiện thiếu thốn, với việc băng bó vết thương giữa chiến trường và đưa những người bị thương ra khỏi vùng nguy hiểm. Một người y tá phải biết giữ bình tĩnh trước máu, trước tiếng nổ và trước những thương tích mà người bình thường có thể khó lòng chịu đựng.

Nhưng chiến trường biên giới tháng 2 năm 1979 đã đặt người y tá trẻ trước một thử thách lớn hơn rất nhiều.

Sáng ngày 17 tháng 2 năm 1979, chiến sự bùng nổ trên tuyến biên giới phía Bắc. Tại khu vực Xuất Lễ, Cao Lộc, lực lượng ta tổ chức chiến đấu ngăn chặn các đợt tiến công. Đại đội 2, Tiểu đoàn 8 thuộc Ban Chỉ huy Quân sự huyện Cao Lộc đóng trên điểm cao 499. Đây là vị trí có ý nghĩa quan trọng trong việc kiểm soát khu vực, vì vậy trở thành mục tiêu tiến công quyết liệt.

Đối với những người lính đang có mặt trên điểm cao, tiếng pháo sáng hôm ấy báo hiệu một thử thách mà không ai có thể biết trước sẽ kéo dài bao lâu. Những trận pháo kích liên tiếp làm rung chuyển trận địa. Đất đá tung lên. Khói bụi bao phủ những chiến hào. Tiếng súng, tiếng pháo và tiếng gọi nhau của đồng đội hòa thành một âm thanh dữ dội.

Trong hoàn cảnh đó, Nguyễn Duy Nhất bắt đầu công việc của mình.

Ông tìm kiếm những người bị thương, băng bó, sơ cứu và đưa họ ra khỏi những vị trí nguy hiểm. Người y tá không thể lựa chọn thời điểm làm nhiệm vụ. Thương binh xuất hiện ở đâu, ông phải đến đó. Một người lính bị thương có thể nằm ngay bên mép chiến hào, nơi đạn vẫn đang bay tới. Nếu muốn cứu người, người quân y cũng phải chấp nhận đặt mình vào nguy hiểm.

Nguyễn Duy Nhất đã nhiều lần làm như vậy.

Theo những tư liệu về trận chiến, ông đã đưa được hai thương binh về nơi an toàn. Nhưng khi trở lại trận địa, ông nhận thấy tình hình ngày càng nghiêm trọng. Nhiều chiến sĩ đã thương vong. Hỏa lực đối phương liên tục dội xuống. Cùng lúc đó, chính trị viên và đại đội trưởng cũng bị thương, khiến khả năng chỉ huy trực tiếp của đơn vị bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Đó là thời điểm một người lính bình thường có thể chỉ nghĩ đến việc bảo toàn tính mạng. Nhưng Nguyễn Duy Nhất đã lựa chọn một cách khác.

Ông không còn chỉ là người y tá chăm sóc thương binh nữa.

Ông trở thành một chiến sĩ trực tiếp chiến đấu.

Những khẩu súng của đồng đội bị thương được ông sử dụng. Súng trung liên, súng AK, lựu đạn được ông cầm lên. Một người vốn được đào tạo để cứu người nay phải dùng chính những vũ khí ấy để ngăn bước tiến của đối phương. Điều đó cho thấy sự khốc liệt của chiến tranh: trong những thời khắc sống còn, người lính phải đảm nhiệm bất cứ nhiệm vụ nào cần thiết để bảo vệ đồng đội và giữ trận địa.

Điểm cao 499 trở thành nơi thử thách ý chí của người lính trẻ.

Sau nhiều đợt pháo kích, đối phương tổ chức tiến công với lực lượng đông và hỏa lực mạnh. Bộ đội trên điểm cao bị tổn thất nặng. Đạn dược ngày càng thiếu. Có thời điểm đơn vị buộc phải rút về tuyến sau để bảo toàn lực lượng.

Nhưng Nguyễn Duy Nhất vẫn còn một nhiệm vụ chưa hoàn thành.

Đó là đưa những thương binh, những người đã hy sinh ra khỏi trận địa.

Người y tá trẻ tiếp tục ở lại. Ông tìm kiếm từng thương binh, đưa họ ra ngoài. Trong chiến tranh, cứu một người bị thương khỏi trận địa không đơn giản là mang họ trên vai. Người cứu thương phải tìm đường tránh hỏa lực, phải lựa chọn thời điểm, phải cúi thấp người giữa những tiếng nổ và phải biết rằng bất cứ lúc nào mình cũng có thể trở thành mục tiêu.

Nguyễn Duy Nhất đã làm công việc ấy cho đến khi những thương binh và liệt sĩ được đưa ra khỏi vùng nguy hiểm.

Nhưng khi những người khác đã rút lui, ông lại lựa chọn quay trở lại.

Đó là một trong những khoảnh khắc làm nên hình ảnh của người Anh hùng.

Khi đơn vị cần thời gian để rút lui, Nguyễn Duy Nhất xung phong ở lại chặn bước tiến của đối phương. Một người lính trẻ, trong tay là những khẩu súng của đồng đội, đứng giữa một trận địa đang bị uy hiếp. Phía sau ông là đồng đội đang rút lui. Phía trước là lực lượng đối phương đang tiến lên.

Trong khoảnh khắc ấy, điều ông nghĩ đến không phải là danh hiệu, cũng không phải sự ghi nhận sau này. Điều trước mắt ông chỉ là nhiệm vụ.

Phải giữ chân đối phương.

Phải tạo thời gian cho đồng đội.

Phải chiến đấu.

Đến trưa ngày 27 tháng 2, khi đối phương tập trung hỏa lực bắn phá dữ dội và tổ chức tiến lên chiếm điểm cao 499, Nguyễn Duy Nhất đã thực hiện một hành động đặc biệt dũng cảm. Theo tư liệu của Báo Thái Nguyên, ông một mình xông lên khỏi chiến hào, đứng thẳng bắn về phía đối phương và ném lựu đạn, tạo điều kiện để đồng đội rút lui an toàn rồi mới rút về sau.

Đó là hình ảnh tiêu biểu cho phẩm chất của người chiến sĩ trong giờ phút quyết định.

Một người y tá.

Một hạ sĩ.

Một thanh niên còn rất trẻ.

Nhưng trước hiểm nguy, ông đã hành động như một người lính trưởng thành qua nhiều trận chiến.

Trong chiến tranh, có những chiến công được tạo nên bởi những cuộc tiến công lớn, bởi hàng nghìn người cùng tham gia. Nhưng cũng có những khoảnh khắc quyết định lại phụ thuộc vào sự lựa chọn của một cá nhân. Nếu người đó không đứng lên, không ở lại, không hành động, những người phía sau có thể phải đối mặt với nguy hiểm lớn hơn.

Nguyễn Duy Nhất đã lựa chọn đứng lên.

Ông không phải người chỉ huy cao cấp. Ông cũng không có trong tay một lực lượng lớn. Nhưng bằng hành động của mình, ông đã góp phần tạo nên một khoảng thời gian quý giá để đồng đội rút lui.

Đó là giá trị của sự hy sinh.

Và đó cũng là ý nghĩa sâu sắc trong câu chuyện về người y tá trẻ ở điểm cao 499.

Ngày 20 tháng 12 năm 1979, Chủ tịch nước ký Lệnh số 187-LCT tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho nhiều đơn vị và cán bộ, chiến sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam và dân quân tự vệ có thành tích trong kháng chiến chống Mỹ và trong chiến đấu, phục vụ chiến đấu ở biên giới Tây Nam và biên giới phía Bắc. Trong danh sách 48 cán bộ, chiến sĩ được phong tặng danh hiệu lần đó có Nguyễn Duy Nhất, hạ sĩ, y tá, Đại đội 2 huyện Cao Lộc, tỉnh Lạng Sơn.

Danh hiệu Anh hùng đến với ông khi tuổi đời còn rất trẻ.

Nhưng nếu nhìn vào những gì đã diễn ra trên điểm cao 499, có thể thấy danh hiệu ấy không chỉ ghi nhận một trận chiến. Nó ghi nhận sự kết hợp giữa hai phẩm chất tưởng như khác nhau: lòng nhân ái của người quân y và tinh thần chiến đấu của người lính.

Người quân y có nhiệm vụ cứu người.

Người lính có nhiệm vụ chiến đấu.

Nguyễn Duy Nhất đã làm cả hai.

Ông cứu thương binh giữa làn đạn.

Ông sử dụng vũ khí của đồng đội để chống trả.

Ông quay lại trận địa khi người khác đã rút.

Ông ở lại để tạo điều kiện cho đồng đội an toàn.

Trong tất cả những hành động ấy, điểm chung là tình đồng đội.

Có lẽ chính tình đồng đội đã giúp một chàng trai mới khoảng 20 tuổi vượt qua giới hạn của bản thân.

Sau chiến tranh, Nguyễn Duy Nhất tiếp tục con đường quân ngũ. Ông trở về học chuyên tu trung cấp quân y. Cuối năm 1980, ông tốt nghiệp và tiếp tục học bổ túc văn hóa trung học tại Trường Văn hóa Quân khu 1. Sau đó, ông còn tiếp tục công tác trong quân đội. Năm 1983, hình ảnh ông với tư cách một đại biểu tham dự Đại hội Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh toàn quốc lần thứ V cho thấy người chiến sĩ trẻ năm xưa đã tiếp tục trưởng thành trong cuộc sống quân ngũ.

Đằng sau danh hiệu Anh hùng, Nguyễn Duy Nhất vẫn là một con người rất giản dị.

Những người từng gặp ông kể lại rằng ông có vóc dáng nhỏ bé, chưa đến 50 kg, hiền lành và có phần rụt rè. Vẻ ngoài ấy gần như không gợi liên tưởng đến hình ảnh người lính từng đứng giữa trận địa điểm cao 499, cầm súng chiến đấu dưới làn pháo. Nhưng chính sự đối lập ấy càng khiến câu chuyện về ông trở nên đặc biệt.

Bởi anh hùng không nhất thiết phải mang dáng vẻ của một người mạnh mẽ.

Anh hùng có thể là một người bình dị.

Một người ít nói.

Một người sống khiêm nhường.

Nhưng khi thời khắc quyết định đến, họ có thể làm những điều mà người khác không dám làm.

Cuộc sống sau chiến tranh của Nguyễn Duy Nhất cũng không phải một hành trình dễ dàng. Ông từng tiếp tục công tác, rồi có những giai đoạn phải đối diện với nhiều khó khăn của đời thường. Những người thân kể lại rằng cuộc sống gia đình ông về sau khá vất vả. Người từng được Nhà nước phong tặng danh hiệu Anh hùng không vì thế mà có một cuộc đời hoàn toàn khác với những người lao động bình thường.

Đó cũng là một khía cạnh rất đáng suy ngẫm trong câu chuyện về những người lính sau chiến tranh.

Chiến tranh kết thúc không có nghĩa là mọi khó khăn chấm dứt.

Những người lính trở về phải bắt đầu lại cuộc sống.

Họ làm việc, nuôi gia đình, chăm sóc cha mẹ, nuôi dạy con cái và đối mặt với những lo toan rất đời thường.

Nguyễn Duy Nhất cũng vậy.

Sau một thời gian phục vụ trong quân đội, ông trở về với cuộc sống dân sự. Ông từng làm cán bộ xã, làm ruộng và sau này chạy xe ôm để kiếm sống. Một cuộc đời rất giản dị, thậm chí nhiều lúc vất vả, đối lập với danh hiệu cao quý mà ông từng được trao.

Nhưng có lẽ chính điều đó khiến hình ảnh của ông càng gần gũi.

Một người Anh hùng không nhất thiết phải sống trong ánh hào quang.

Danh hiệu chỉ là sự ghi nhận của Nhà nước đối với những thành tích trong một thời điểm lịch sử. Còn cuộc sống sau đó vẫn là cuộc sống của một con người với những niềm vui, nỗi buồn và trách nhiệm riêng.

Nguyễn Duy Nhất không dùng quá khứ của mình để tách khỏi đời thường.

Ông trở về với gia đình.

Trở về với công việc.

Trở về với những con đường làng và những chuyến xe.

Nhưng quá khứ chiến trường vẫn luôn ở trong ông.

Đặc biệt, đó là ký ức về những người đồng đội.

Điểm cao 499 không chỉ là nơi ông lập chiến công. Đó còn là nơi nhiều người lính đã chiến đấu và hy sinh. Với những người sống sót trở về, chiến thắng chưa bao giờ chỉ là một con số. Đằng sau mỗi trận đánh là những gương mặt, những cái tên và những người không bao giờ trở lại.

Có lẽ vì vậy mà những người lính như Nguyễn Duy Nhất luôn mang trong lòng một món nợ ân tình với đồng đội.

Món nợ ấy không thể trả bằng tiền bạc.

Không thể trả bằng danh hiệu.

Chỉ có thể trả bằng cách sống tử tế, sống có trách nhiệm và không quên những người đã nằm lại.

Đầu năm 2004, cuộc đời của người Anh hùng ấy khép lại sau một vụ tai nạn giao thông khi ông đang chạy xe ôm chở khách từ Võ Nhai sang Cao Lộc, đúng khu vực từng gắn với những năm tháng chiến đấu của mình. Người lính từng vượt qua lửa đạn chiến trường cuối cùng lại ra đi trong một tai nạn đời thường.

Chi tiết ấy khiến câu chuyện về Nguyễn Duy Nhất càng trở nên ám ảnh.

Ông từng đứng giữa chiến trường mà không lùi bước.

Từng nhìn thấy đồng đội bị thương mà lao vào cứu chữa.

Từng một mình ở lại để cản bước tiến của đối phương.

Từng trở về từ chiến tranh và sống một cuộc đời bình dị.

Rồi nhiều năm sau, ông lại đi qua những cung đường biên giới bằng một chiếc xe máy, kiếm sống như bao người lao động khác.

Cao Lộc, Xuất Lễ, điểm cao 499 – những địa danh từng gắn với tuổi trẻ của ông – vẫn ở đó.

Những ngọn núi vẫn đứng im.

Những con đường vẫn nối những bản làng.

Cuộc sống của người dân đã thay đổi.

Nhưng ký ức về những ngày tháng năm 1979 vẫn còn trong những người từng trải qua.

Nguyễn Duy Nhất đã trở thành một phần của ký ức ấy.

Câu chuyện của ông nhắc chúng ta rằng lịch sử không chỉ được tạo nên bởi những người đứng ở vị trí cao. Lịch sử còn được tạo nên bởi những người lính trẻ ở tuyến đầu, những người quân y giữa trận địa, những người chiến sĩ âm thầm làm nhiệm vụ mà không biết ngày mai sẽ ra sao.

Trong số họ, có những người trở thành Anh hùng.

Nhưng trước khi trở thành Anh hùng, họ chỉ là những người lính.

Nguyễn Duy Nhất cũng vậy.

Ông bắt đầu câu chuyện của mình với tư cách một người y tá.

Ông cầm bông băng để cứu đồng đội.

Rồi chiến tranh buộc ông cầm súng.

Ông vừa cứu người, vừa chiến đấu.

Và khi phải lựa chọn giữa sự an toàn của bản thân với sự an toàn của đồng đội, ông đã chọn ở lại.

Đó chính là điều làm nên giá trị lớn nhất của câu chuyện.

Không phải ở số lượng vũ khí ông sử dụng.

Không chỉ ở những trận đánh ông tham gia.

Mà ở tinh thần đặt đồng đội và nhiệm vụ lên trên sự an nguy của chính mình.

Tuổi trẻ của Nguyễn Duy Nhất đã đi qua trong khói lửa.

Nhưng tuổi trẻ ấy không mất đi vô nghĩa.

Nó được gửi lại trên những điểm cao biên giới, trong ký ức của đồng đội, trong những trang lịch sử và trong danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Ngày nay, khi đứng trước cuộc sống hòa bình, thế hệ trẻ có thể khó hình dung hết sự khốc liệt của một trận chiến trên điểm cao 499. Không còn tiếng pháo, không còn những chiến hào đầy đất đá, không còn cảnh người lính phải vừa băng bó thương binh vừa cầm súng chiến đấu.

Nhưng chính vì chiến tranh đã lùi xa, những câu chuyện như của Nguyễn Duy Nhất càng cần được nhắc lại.

Không phải để khơi lại hận thù.

Mà để hiểu giá trị của hòa bình.

Không phải để ca ngợi chiến tranh.

Mà để trân trọng những con người đã hy sinh trong chiến tranh.

Không phải để biến một người lính thành một biểu tượng xa vời.

Mà để thấy rằng những con người bình dị cũng có thể làm nên những điều phi thường khi Tổ quốc cần.

Nguyễn Duy Nhất đã sống một cuộc đời không dài. Nhưng trong quãng đời ấy, ông đã trải qua những năm tháng mà mỗi ngày đều có thể là ngày cuối cùng. Ông đã nhìn thấy đồng đội bị thương, đã cứu những người có thể cứu, đã chiến đấu khi cần chiến đấu và đã ở lại khi đồng đội cần mình.

Đó là một cuộc đời được thử thách bởi chiến tranh.

Và cũng là một cuộc đời được chứng minh bằng hành động.

Năm 1979, khi danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân được trao cho Nguyễn Duy Nhất, ông còn rất trẻ. Nhưng những gì ông đã làm trên điểm cao 499 đã vượt xa tuổi đời của mình. Hành động của một thanh niên 20 tuổi đã trở thành ký ức của một thế hệ.

Nhiều năm sau, ông đã không còn nữa.

Nhưng câu chuyện ấy vẫn còn.

Nó còn trong những người thân.

Còn trong ký ức của những người từng chiến đấu cùng ông.

Còn trong hồ sơ phong tặng danh hiệu.

Và còn trong những câu chuyện được kể lại cho thế hệ hôm nay.

Có thể rồi sẽ đến lúc những người từng biết Nguyễn Duy Nhất lần lượt rời xa cuộc đời. Có thể những địa danh chiến trường ngày xưa sẽ thay đổi. Có thể những thế hệ sinh sau chiến tranh sẽ không còn hình dung được tiếng pháo năm nào.

Nhưng lịch sử sẽ không mất đi nếu con người còn biết kể lại.

Và câu chuyện về Nguyễn Duy Nhất đáng được kể như một câu chuyện về lòng dũng cảm, tình đồng đội và trách nhiệm.

Một người y tá đã bước vào trận chiến.

Một người lính trẻ đã cứu đồng đội giữa làn đạn.

Một hạ sĩ đã cầm súng khi những người bên cạnh bị thương.

Một chiến sĩ đã ở lại phía sau để tạo điều kiện cho đồng đội rút lui.

Một người Anh hùng sau chiến tranh trở về sống một cuộc đời bình dị.

Tất cả những hình ảnh ấy tạo nên chân dung Nguyễn Duy Nhất – một người lính mà cuộc đời gắn với một thời kỳ đầy thử thách của đất nước.

Và nếu phải nói ngắn gọn nhất về ông, có lẽ đó là câu chuyện của một người đã biết mình có thể hy sinh nhưng vẫn lựa chọn bước lên phía trước.

Bởi với ông, khi đồng đội còn ở phía sau, khi trận địa còn cần người giữ, khi nhiệm vụ chưa hoàn thành, thì người lính chưa thể nghĩ đến việc quay lưng.

Điểm cao 499 có thể chỉ là một địa danh trên bản đồ.

Nhưng đối với Nguyễn Duy Nhất, đó là nơi tuổi trẻ của ông được thử thách, nơi tình đồng đội được chứng minh và nơi tên tuổi ông được ghi vào lịch sử.

Người y tá trẻ năm ấy đã trở thành Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân.

Nhưng có lẽ điều đáng nhớ nhất không phải là danh hiệu.

Điều đáng nhớ nhất là hình ảnh một con người bình dị đã sống trọn vẹn với trách nhiệm của mình trong thời khắc đất nước cần.

Và chính từ những con người như thế, những trang sử của dân tộc được viết nên.